Áp lực phải luôn vui, hay còn gọi là "tích cực độc hại", là khi lời khuyên lạc quan bị dùng để gạt đi mọi cảm xúc buồn: "nghĩ tích cực lên", "đừng buồn nữa", "còn bao người khổ hơn". Nghe thì tốt bụng, nhưng nó khiến người đang buồn thấy mình sai vì đã buồn, và nỗi buồn chồng thêm một lớp xấu hổ. Nghiên cứu cho thấy chấp nhận cảm xúc buồn thường giúp người ta khoẻ về tinh thần hơn là cố gạt nó đi.
Khi "lạc quan" thành gánh nặng
Lạc quan tự nó không có gì sai. Tin rằng mọi thứ có thể khá lên là một nguồn sức mạnh. Vấn đề bắt đầu khi lạc quan biến thành nghĩa vụ: phải vui, phải biết ơn, phải "năng lượng tích cực", và ai buồn là người đó có lỗi.
Nhà tâm lý học Barbara Held từng viết về "sự chuyên chế của thái độ tích cực" (2002) trong văn hoá Mỹ. Ở Việt Nam, áp lực này mang hình dạng quen thuộc khác: câu "con trai mà khóc", "có gì đâu mà buồn", "người ta còn khổ hơn mình", những bài đăng "chỉ cần mỉm cười là mọi chuyện sẽ ổn", không khí văn phòng nơi ai than mệt bị coi là "thiếu tinh thần".
| Câu tích cực độc hại | Người buồn nghe thấy | Câu thay thế |
|---|---|---|
| "Nghĩ tích cực lên!" | Mình đang nghĩ sai | "Chuyện này khó thật." |
| "Còn nhiều người khổ hơn." | Nỗi buồn của mình không đáng kể | "Chuyện của bạn cũng đáng buồn chứ." |
| "Mọi chuyện xảy ra đều có lý do." | Mình phải thấy vui vì điều tồi tệ | "Mình không biết vì sao lại thế, nhưng mình ở đây." |
| "Đừng buồn nữa." | Hãy giấu đi | "Buồn cũng được, cứ từ từ." |
| "Ít ra thì..." | Lẽ ra mình phải biết ơn | "Bạn có muốn kể thêm không?" |
Nghiên cứu nói gì về việc cố vui
Thấy có lỗi vì buồn làm buồn thêm
Brock Bastian và cộng sự (2012) nghiên cứu cảm giác "phải vui" trong xã hội. Họ thấy: khi người ta tin rằng xã hội mong mình không được buồn, những lúc buồn họ lại thấy cô lập và tệ hơn. Nghĩa là áp lực phải vui không làm bớt buồn mà thêm vào nỗi buồn một tầng "mình có vấn đề".
Chấp nhận cảm xúc thì khoẻ hơn
Brett Ford, Iris Mauss và cộng sự (2018) theo dõi hơn một nghìn người qua nhiều nghiên cứu. Những người có thói quen chấp nhận cảm xúc và suy nghĩ tiêu cực của mình, không phán xét chúng, lại ít cảm xúc tiêu cực hơn khi gặp chuyện căng thẳng, và có sức khoẻ tinh thần tốt hơn về lâu dài. Chấp nhận không có nghĩa là thích buồn, mà là không đánh nhau với nỗi buồn.
Càng đuổi theo hạnh phúc càng dễ hụt
Một nghiên cứu khác của Iris Mauss và cộng sự (2011) cho thấy những người quá coi trọng việc phải hạnh phúc, trong hoàn cảnh bình thường, lại dễ thấy thất vọng hơn. Khi hạnh phúc là một mục tiêu phải đạt, mỗi khoảnh khắc không đủ vui đều thành thất bại nhỏ.
Cố đè suy nghĩ thì nó bật lại
Nhà tâm lý học Daniel Wegner (1987) làm thí nghiệm nổi tiếng: bảo người tham gia đừng nghĩ tới một con gấu trắng. Họ lại nghĩ tới nó nhiều hơn. Cố đè một nỗi buồn xuống bằng câu "đừng nghĩ nữa" cũng thường cho kết quả tương tự.
Vì sao nỗi buồn cần có chỗ
Nỗi buồn không phải lỗi của hệ thống. Các nhà nghiên cứu cảm xúc từ Darwin đến Paul Ekman đều coi buồn là một cảm xúc cơ bản của con người. Nó báo cho ta biết mình vừa mất điều gì quan trọng, khiến ta chậm lại để nhìn lại, và báo cho người xung quanh rằng ta cần được quan tâm. Bộ phim hoạt hình Những mảnh ghép cảm xúc (Inside Out, Pixar 2015) được nhiều người nhắc tới chính vì nó cho thấy điều này: chỉ khi Nỗi Buồn được lên tiếng, cô bé mới được bố mẹ ôm vào lòng.
Nhà tâm lý học Susan David, trong cuốn Emotional Agility (2016), gọi những cảm xúc khó chịu là dữ liệu, không phải chỉ thị. Nỗi buồn cho ta biết điều gì quan trọng với mình; ta lắng nghe nó, rồi tự quyết định làm gì.
Lạc quan thật khác tích cực độc hại ở đâu
Lạc quan thật không chối bỏ hiện tại. Nó nói: "Chuyện này tệ, mình đang buồn, và mình tin là sẽ có cách." Tích cực độc hại thì nói: "Chuyện này không tệ, đừng buồn." Một bên nhìn thẳng rồi mới hy vọng, một bên che mắt rồi gọi đó là hy vọng.
Người lạc quan thật vẫn khóc khi mất mát, vẫn nói "mình mệt quá" khi quá sức. Điểm khác là họ không ở lại mãi trong đó. Còn người bị áp lực phải vui thường giấu cảm xúc tới lúc nó tràn ra theo cách khó lường hơn: cáu bẳn vô cớ, mất ngủ, hay một ngày bỗng gục hẳn.
Việc làm được ngay
Với chính mình
- Đổi câu "đáng lẽ không nên buồn" thành "mình đang buồn, và điều đó hợp lý". Câu đầu tạo thêm cuộc chiến, câu sau cho cảm xúc một chỗ đứng.
- Cho phép cả hai cùng có mặt. Ta có thể vừa buồn vừa biết ơn, vừa mệt vừa cố gắng. Không cần chọn một.
- Tìm một chỗ an toàn để không cần vui. Một người bạn, một cuốn sổ, một buổi đi bộ một mình.
- Bớt nội dung "phải tích cực". Nếu những câu trích dẫn truyền động lực làm bạn thấy mình kém hơn, hãy tạm ẩn chúng.
- Để ý lời bạn nói với chính mình. Nhiều người không nói "đừng buồn nữa" với ai, nhưng nói với chính mình mỗi ngày.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi ai đó kể chuyện buồn, phản xạ tự nhiên là muốn làm họ vui lên ngay. Hãy thử chậm lại một nhịp. Thừa nhận trước ("nghe khó thật"), hỏi thêm ("bạn muốn kể tiếp không"), rồi mới tới lời khuyên nếu họ muốn. Một câu "ừ, buồn là phải" nhiều khi an ủi hơn mười lời động viên. Với trẻ con, tránh "nín đi", thay bằng "con đang buồn à, mẹ ngồi đây với con".
Ở chỗ làm, người quản lý có thể bớt áp lực "luôn tích cực" bằng cách cho phép nhân viên nói về khó khăn mà không bị coi là than vãn. Một nhóm làm việc mà ai cũng phải tươi cười là một nhóm không ai nói thật khi có vấn đề.
Khi nào cần tìm người giúp
Chấp nhận nỗi buồn không có nghĩa là chịu đựng mãi một mình. Nếu buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; mất hứng thú với mọi thứ; ăn ngủ, học tập, làm việc bị ảnh hưởng; thấy mình vô dụng; có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự tử, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm: Emotional Agility của Susan David (2016); bài báo của Brett Ford và cộng sự (2018, Journal of Personality and Social Psychology) về lợi ích của việc chấp nhận cảm xúc tiêu cực.
Câu hỏi thường gặp
Tích cực độc hại là gì?
Là khi lời khuyên lạc quan bị dùng để gạt đi mọi cảm xúc buồn, kiểu "nghĩ tích cực lên", "còn nhiều người khổ hơn". Người đang buồn nghe thấy rằng mình sai khi buồn, và nỗi buồn chồng thêm xấu hổ. Lạc quan không sai, chỉ sai khi thành nghĩa vụ.
Cố tỏ ra vui có giúp hết buồn không?
Thường là không. Nghiên cứu của Brock Bastian cho thấy cảm giác xã hội không cho phép buồn làm người ta tệ hơn khi buồn. Thí nghiệm "gấu trắng" của Daniel Wegner cũng cho thấy cố đè một suy nghĩ thường làm nó quay lại nhiều hơn.
Chấp nhận nỗi buồn có phải là buông xuôi không?
Không. Chấp nhận là không đánh nhau với cảm xúc, không phán xét mình vì đã buồn. Nghiên cứu của Brett Ford và cộng sự (2018) cho thấy người hay chấp nhận cảm xúc tiêu cực lại có sức khoẻ tinh thần tốt hơn. Sau khi chấp nhận, ta vẫn có thể hành động.
Nên nói gì thay cho "đừng buồn nữa"?
Thử những câu thừa nhận như "chuyện này khó thật", "buồn là phải", rồi hỏi "bạn muốn kể thêm không". Lời khuyên để sau, khi người kia muốn nghe. Thường một câu thừa nhận an ủi hơn nhiều lời động viên.
