Bị hiểu lầm, bị nói xấu sau lưng gây ra một nỗi buồn rất riêng: oan ức. Đó là buồn trộn với giận và bất lực, vì mình biết sự thật mà không làm cho người khác tin được. Nỗi buồn này nặng vì nó chạm vào nhu cầu rất sâu của con người là được nhìn thấy đúng. Muốn nhẹ đi, cần tách việc mình làm được (nói rõ với vài người quan trọng, giữ cách sống của mình) khỏi việc không làm được (kiểm soát mọi lời người khác nói).
Oan ức là một cảm xúc pha trộn
Tiếng Việt có chữ "oan" rất đắt. Dân gian có thành ngữ "oan Thị Kính" để chỉ nỗi oan không cách nào giãi bày, lấy từ tích chèo Quan Âm Thị Kính: nàng Thị Kính bị chồng nghi oan muốn hại mình, rồi lại bị đổ oan là cha của đứa trẻ, mà không nói ra được. Câu chuyện ấy sống lâu trong dân gian chính vì ai cũng từng nếm một chút vị oan.
Nếu tách ra, oan ức thường gồm:
- Buồn: vì mất đi một điều quý, đó là sự tin tưởng, hình ảnh của mình trong mắt người khác, có khi là một mối quan hệ.
- Giận: vì thấy bất công, vì người ta nói sai về mình.
- Bất lực: vì không thể đi tới từng người để giải thích, và có giải thích cũng chưa chắc ai tin.
- Xấu hổ: dù mình không làm gì sai, vẫn thấy ngượng khi bước vào phòng có những người đã nghe chuyện.
Vì có nhiều thành phần như vậy, oan ức hay kéo dài và quay lại nhiều lần. Đang làm việc khác, một câu nói cũ bỗng vang lên, và ta lại thấy nóng mặt.
Vì sao bị hiểu lầm lại đau đến thế
Con người là loài sống theo nhóm, và danh tiếng trong nhóm từng quyết định chuyện sống còn: có được chia phần ăn, có được giúp khi gặp nạn hay không. Nhà nhân học Robin Dunbar cho rằng chuyện kể về người khác, cái mà ta gọi là "buôn chuyện", chiếm một phần lớn thời gian trò chuyện của con người và là cách nhóm giữ thông tin về ai đáng tin. Nghĩa là bị nói xấu, với bộ não, không phải chuyện nhỏ. Nó chạm vào chỗ ta đứng trong nhóm.
Mặt khác, được hiểu đúng là một nhu cầu. Nghiên cứu của Sylvia Morelli, Naomi Eisenberger và cộng sự (2014) dùng hình ảnh não cho thấy khi người tham gia cảm thấy được hiểu, các vùng não liên quan đến phần thưởng và gắn kết xã hội hoạt động; khi cảm thấy không được hiểu, những vùng liên quan đến cảm giác tiêu cực và tổn thương xã hội lại hoạt động. Không được hiểu, theo nghĩa nào đó, là một vết thương xã hội thật.
Những dạng oan hay gặp
| Hoàn cảnh | Vì sao đau |
|---|---|
| Bị nói xấu sau lưng ở lớp, ở công ty | Không biết ai đã nghe, nghe gì, tin đến đâu |
| Bị người thân hiểu lầm | Người gần nhất lại không tin mình |
| Bị đổ lỗi cho việc người khác làm | Vừa oan vừa phải chịu hậu quả |
| Ý tốt bị hiểu thành ý xấu | Mình đã cố gắng, lại bị nhìn ngược |
| Bị bàn tán trên mạng | Lan nhanh, nhiều người lạ, khó gỡ |
Cái bẫy: muốn giải thích với tất cả mọi người
Phản xạ tự nhiên khi bị oan là muốn thanh minh, càng nhiều càng tốt. Nhưng cố giải thích với tất cả thường làm mình kiệt sức, và đôi khi còn làm câu chuyện lan rộng hơn. Có người chưa từng nghe tin đồn, nghe lời thanh minh mới biết.
Một cách nhìn giúp nhiều người: chia những người xung quanh thành ba vòng.
- Vòng trong: những người mà sự tin tưởng của họ thật sự quan trọng với mình, như gia đình, bạn thân, cấp trên trực tiếp. Với họ, nên nói rõ, bình tĩnh, có dẫn chứng nếu có.
- Vòng giữa: đồng nghiệp, bạn học. Không cần đi giải thích từng người. Cách mình sống và làm việc hằng ngày sẽ nói thay.
- Vòng ngoài: người lạ, người trên mạng. Gần như không thể kiểm soát họ nghĩ gì, và cũng không cần.
Không ai được tất cả mọi người hiểu đúng. Mục tiêu thực tế là được vài người quan trọng hiểu đúng.
Việc làm được ngay
- Đợi qua cơn nóng rồi mới phản hồi. Lời nói lúc giận thường làm câu chuyện rối thêm. Nếu cần trả lời một tin nhắn, viết nháp, để vài giờ, đọc lại.
- Nói với người gây hiểu lầm, nếu an toàn. Gặp riêng, nói bằng sự việc: "Mình nghe nói bạn kể rằng... Thực tế là... Mình muốn nói rõ với bạn." Tránh buộc tội ngay từ câu đầu.
- Ghi lại sự việc nếu chuyện có thể ảnh hưởng tới công việc, học tập hoặc có yếu tố bôi nhọ: thời gian, người, nội dung, ảnh chụp tin nhắn.
- Kể với một người tin cậy. Không phải để họ đi đính chính giúp, mà để mình có một người hiểu đúng ngay lúc này.
- Để ý khi câu chuyện quay vòng trong đầu. Nếu thấy mình đang tranh luận với người vắng mặt lần thứ mười trong ngày, đứng dậy làm một việc khác có dùng tay chân: đi bộ, dọn dẹp, nấu ăn.
- Giữ nguyên cách sống của mình. Đi làm, đi học bình thường. Rút lui hoàn toàn đôi khi bị hiểu là thừa nhận.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu một người bạn bị nói xấu, câu đầu tiên quý nhất là "mình tin bạn" hoặc ít nhất "mình muốn nghe bạn kể". Đừng nói "kệ đi, để ý làm gì", vì với người đang oan, câu đó nghe như mình không hiểu nỗi đau của họ. Đừng chuyển lời qua lại giữa hai bên làm câu chuyện to thêm. Nếu bạn có mặt khi người khác đang nói xấu bạn mình, một câu nhẹ nhàng "mình nghĩ chuyện không phải như vậy" đã là một sự bảo vệ đáng kể.
Với cha mẹ: trẻ bị bạn bè nói xấu, bị bêu riếu trên mạng thường không kể vì sợ bị mắng "chắc con cũng có lỗi". Hãy nghe con trước, đứng về phía con trước, rồi mới cùng con tìm hiểu. Nếu là bắt nạt kéo dài, hãy làm việc với nhà trường.
Khi nào cần tìm người giúp
Bị oan có thể kéo theo nỗi buồn dài, nhất là khi kèm bắt nạt hoặc bị cô lập. Hãy tìm người giúp nếu: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; sợ đi học, đi làm; mất ngủ, bỏ ăn; thấy mình vô dụng; có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân. Nên gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý, phòng tư vấn của trường. Nếu bị bôi nhọ nghiêm trọng, có thể hỏi ý kiến luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền. Nếu có ý nghĩ tự tử, hãy nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị hiểu lầm lại buồn đến vậy?
Vì được hiểu đúng là một nhu cầu sâu của con người, và danh tiếng trong nhóm từng quyết định chuyện sống còn. Nghiên cứu hình ảnh não cho thấy cảm giác không được hiểu kích hoạt những vùng liên quan đến tổn thương xã hội. Oan ức còn trộn cả buồn, giận, bất lực và xấu hổ nên lâu nguôi.
Bị nói xấu sau lưng có nên giải thích không?
Nên giải thích rõ với vài người quan trọng như gia đình, bạn thân, cấp trên. Với những người còn lại, cách sống hằng ngày của mình sẽ nói thay. Cố thanh minh với tất cả thường làm kiệt sức và đôi khi làm chuyện lan rộng hơn.
Làm sao để hết tức khi bị oan?
Đợi qua cơn nóng rồi mới phản hồi, kể với một người tin cậy và để ý khi câu chuyện cứ quay vòng trong đầu. Lúc đó đứng dậy làm một việc có dùng tay chân. Cảm giác tức thường nhạt dần khi mình đã làm phần việc trong tầm tay.
Bạn bị nói xấu thì mình nên nói gì?
Câu quý nhất là "mình tin bạn" hoặc "mình muốn nghe bạn kể". Tránh "kệ đi, để ý làm gì" vì nghe như không hiểu nỗi đau của họ. Đừng chuyển lời qua lại làm chuyện to thêm.
Oan Thị Kính nghĩa là gì?
Đây là thành ngữ chỉ nỗi oan không cách nào giãi bày, lấy từ tích chèo Quan Âm Thị Kính. Nàng Thị Kính bị nghi oan nhiều lần mà không nói ra được. Câu chuyện sống lâu trong dân gian vì ai cũng từng nếm vị bị hiểu lầm.
