Buồn khi một ca sĩ, nghệ sĩ, nhà văn mình yêu mến qua đời là chuyện bình thường, dù chưa từng gặp họ ngoài đời. Họ đã ở cạnh ta qua giọng hát, trang sách, vai diễn suốt nhiều năm, gắn với những quãng đời của chính ta. Các nhà nghiên cứu gọi đây là mối quan hệ cận xã hội — một chiều nhưng có thật — và nỗi buồn khi mất nó cũng có thật.
Mối quan hệ "một chiều" mà vẫn thật
Năm 1956, hai nhà xã hội học Donald Horton và Richard Wohl viết một bài báo về cảm giác thân quen mà khán giả truyền hình, phát thanh dành cho người dẫn chương trình. Họ đặt tên cho nó là parasocial interaction — tương tác cận xã hội. Người xem biết rõ người trên màn hình không biết mình là ai, vậy mà vẫn thấy như đang trò chuyện với một người quen.
Từ đó đến nay, khái niệm "quan hệ cận xã hội" được dùng rộng rãi để mô tả gắn bó giữa người hâm mộ và nghệ sĩ, nhà văn, vận động viên, người làm nội dung trên mạng. Mối quan hệ này một chiều: ta biết nhiều về họ, họ không biết ta. Nhưng phần cảm xúc của ta thì không giả. Ta đã cười, khóc, lớn lên cùng những gì họ làm ra.
Vì vậy, khi họ qua đời, phản ứng của ta có nhiều điểm giống với mất một người quen: sững sờ, không tin, muốn đọc thêm tin tức, muốn nghe lại bài hát, xem lại phim, nói chuyện với người cùng yêu mến họ.
Thật ra ta buồn vì điều gì
Nỗi buồn khi người nổi tiếng qua đời thường không chỉ dành cho chính người ấy. Nó có nhiều lớp:
| Lớp nỗi buồn | Ví dụ |
|---|---|
| Buồn cho người ấy | Tiếc một tài năng, tiếc những tác phẩm sẽ không bao giờ có |
| Buồn cho một quãng đời của mình | Giọng hát ấy gắn với những năm sinh viên, cuốn sách ấy gắn với tuổi mười lăm; người ấy mất như khép lại một phần tuổi trẻ |
| Buồn vì nhắc đến cái chết | Người ấy cùng thế hệ với cha mẹ mình, hoặc với chính mình; tin dữ làm ta chợt nghĩ đến người thân và chính mình |
| Buồn khơi lại mất mát cũ | Người ấy mất vì một căn bệnh mà người thân mình cũng từng mắc; tin tức làm sống lại một nỗi buồn riêng |
| Buồn vì mất một tiếng nói | Người ấy từng nói thay mình những điều mình không biết nói, từng là chỗ dựa tinh thần |
Lớp thứ hai rất phổ biến mà ít được nhận ra. Nhiều người nghe tin một ca sĩ thời trẻ của mình qua đời, rồi cả buổi tối nghe lại nhạc, nhớ về căn phòng trọ cũ, đám bạn cũ, mối tình cũ. Họ không chỉ tiễn một nghệ sĩ; họ đang tiễn một phiên bản của chính mình.
Khi cả cộng đồng cùng buồn
Có những người nổi tiếng mà khi họ mất, cả một xã hội cùng buồn. Một ví dụ được nghiên cứu nhiều là sự ra đi của Công nương Diana năm 1997 ở Anh: hơn một triệu bó hoa được đặt trước cung điện Kensington, dù phần lớn người đặt hoa chưa từng gặp bà. Các nhà xã hội học sau đó viết nhiều về hiện tượng "đau buồn tập thể" này.
Ở Việt Nam, khi những nghệ sĩ lớn qua đời, người ta cũng thấy những đêm nhạc tưởng nhớ tự phát, những dòng người đến viếng, những trang mạng xã hội phủ kín ảnh và tác phẩm của họ. Nhìn từ góc cảm xúc, đây là cách một cộng đồng tự tạo nghi thức cho một nỗi buồn chung.
Mạng xã hội làm việc này nhanh hơn và rộng hơn bao giờ hết. Nó có mặt tốt: người buồn thấy mình không một mình, được chia sẻ kỷ niệm với người cùng yêu mến. Nhưng nó cũng có mặt xấu: tin đồn, ảnh nhạy cảm, những cuộc tranh cãi về nguyên nhân, những lời phán xét người đã khuất và gia đình họ. Đọc quá nhiều những thứ ấy có thể làm nỗi buồn nặng thêm.
"Buồn vì người không quen biết có kỳ không?"
Nhiều người ngại thể hiện nỗi buồn này vì sợ bị chê: "Có quen biết gì đâu mà buồn." Đây lại là một dạng nỗi buồn không được thừa nhận (có bài riêng trong mục này). Nhưng như đã nói ở trên, ta không chỉ buồn cho một người lạ. Ta buồn cho những gì người ấy đã là trong đời mình.
Cũng có điều ngược lại: có người cảm thấy áy náy vì thấy mình buồn nhiều cho một nghệ sĩ trong khi khi ông bà mất lại không khóc nhiều đến vậy. Đây không phải dấu hiệu thương người thân ít hơn. Nỗi buồn cho người thân thường phức tạp, kéo dài, xen với bao nhiêu việc phải lo. Nỗi buồn cho một nghệ sĩ thì "gọn" hơn, dễ bộc lộ hơn, và đôi khi chính nó mở đường cho những nỗi buồn cũ chưa kịp chảy ra.
Việc làm được ngay
- Cho phép mình buồn. Không cần giải thích với ai vì sao mình buồn cho một người chưa từng gặp.
- Tưởng nhớ qua tác phẩm. Nghe lại bài hát, đọc lại cuốn sách, xem lại bộ phim. Nhiều người thấy nhẹ lòng hơn khi nhớ người ấy qua điều tốt đẹp nhất họ để lại.
- Chia sẻ với người cùng yêu mến. Kể cho nhau nghe lần đầu nghe bài hát ấy, lần đi xem buổi diễn ấy. Kỷ niệm chung giúp nỗi buồn có chỗ đặt.
- Giới hạn lượng tin tức. Đọc tin chính thống một hai lần là đủ. Tránh đọc đi đọc lại bình luận, tránh những trang đăng ảnh hay chi tiết về nguyên nhân chưa được xác minh.
- Đừng chia sẻ thứ có thể làm tổn thương. Không lan truyền ảnh nhạy cảm, tin đồn, suy đoán về cái chết. Gia đình người đã khuất cũng đang đọc những gì ta đăng.
- Nhận ra lớp buồn riêng. Nếu tin tức làm sống lại nỗi buồn về người thân của mình, hãy dành thời gian cho nỗi buồn đó, có thể kể với ai đó trong nhà.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu con, bạn đời hay bạn bè buồn khi một người nổi tiếng họ yêu mến qua đời, đừng chế giễu. Hãy hỏi: "Người ấy với bạn có ý nghĩa thế nào?" Bạn có thể ngạc nhiên vì câu chuyện họ kể. Với thiếu niên, mất một thần tượng có thể là trải nghiệm mất mát đầu tiên trong đời; cha mẹ nên để ý, trò chuyện nhẹ nhàng và theo dõi xem con có đọc phải những nội dung gây sợ hãi trên mạng hay không.
Khi nào cần tìm người giúp
Đa số người hâm mộ buồn vài ngày đến vài tuần rồi nhẹ dần. Nên để ý hơn khi tin tức về cái chết của người nổi tiếng làm một người — nhất là thiếu niên, hoặc người đang trải qua giai đoạn khó khăn — thay đổi rõ: buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú; ăn ngủ, học hành bị ảnh hưởng; nói những câu như muốn "đi theo" hay muốn biến mất; có ý nghĩ về cái chết, làm hại bản thân. Khi đó hãy gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Donald Horton & R. Richard Wohl, "Mass Communication and Para-Social Interaction" (1956), đăng trên tạp chí Psychiatry — bài gốc đặt tên cho khái niệm.
- Bài nỗi buồn không được thừa nhận và phản ứng ngày kỷ niệm trong mục này — vì ngày giỗ của người nổi tiếng cũng là dịp nhiều người hâm mộ buồn trở lại.
- Các buổi tưởng nhớ, triển lãm, đêm nhạc chính thức do gia đình và đơn vị nghệ thuật tổ chức là nơi phù hợp để cùng nhớ về người đã khuất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lại buồn khi người nổi tiếng mình chưa từng gặp qua đời?
Vì ta có một mối quan hệ cận xã hội với họ: một chiều, nhưng cảm xúc là thật. Họ gắn với những quãng đời của ta qua tác phẩm, nên khi họ mất, ta buồn như mất một người quen và một phần ký ức của mình.
Quan hệ cận xã hội là gì?
Là cảm giác thân quen, gắn bó một chiều mà khán giả dành cho người trên truyền thông. Khái niệm do Donald Horton và Richard Wohl đưa ra năm 1956 khi nghiên cứu khán giả truyền hình, phát thanh.
Buồn cho nghệ sĩ nhiều hơn cả khi người thân mất có bất thường không?
Không nhất thiết. Nỗi buồn cho người thân thường phức tạp và bị chen bởi nhiều việc phải lo, còn nỗi buồn cho nghệ sĩ dễ bộc lộ hơn. Đôi khi nó còn mở đường cho những nỗi buồn cũ chưa kịp chảy ra.
Có nên đọc nhiều tin tức về cái chết của người nổi tiếng?
Nên giới hạn ở tin chính thống, đọc một hai lần. Đọc đi đọc lại bình luận, tin đồn hay chi tiết chưa xác minh dễ làm nỗi buồn nặng thêm và có thể gây tổn thương cho gia đình người đã khuất.
Khi nào nỗi buồn này cần được chú ý hơn?
Khi nó kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần, ảnh hưởng ăn ngủ, học hành, hoặc người buồn nói muốn biến mất, có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi đó cần gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý; nếu có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với người tin cậy hoặc gọi 115.
