Rối loạn cảm xúc theo mùa là dạng trầm cảm lặp lại theo một mùa nhất định trong năm, thường là mùa đông ít nắng, rồi tự giảm khi mùa đổi. Nó phổ biến hơn ở những nơi xa xích đạo, nơi ngày đông rất ngắn; ở xứ nóng như Việt Nam thì hiếm hơn nhiều, nhưng không có nghĩa là không có. Còn "buồn theo mùa" ở mức nhẹ — uể oải những tuần mưa phùn, trời nồm — thì rất nhiều người trải qua và thường cải thiện được bằng ánh sáng, vận động và nhịp sinh hoạt đều.
Rối loạn cảm xúc theo mùa là gì
Năm 1984, bác sĩ tâm thần Norman Rosenthal và các đồng nghiệp ở Viện Sức khoẻ Tâm thần Hoa Kỳ (NIMH) công bố mô tả có hệ thống đầu tiên về một nhóm người bị trầm cảm vào mùa thu đông và khoẻ lại vào xuân hè, năm nào cũng lặp lại. Họ đặt tên là seasonal affective disorder, viết tắt SAD — trùng với chữ "sad" (buồn) trong tiếng Anh. Rosenthal, người sinh ra ở Nam Phi nắng ấm rồi chuyển đến vùng Đông Bắc Hoa Kỳ, kể rằng chính ông cũng thấy mình uể oải trong những mùa đông đầu tiên ở đó.
Trong hệ thống chẩn đoán hiện nay của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ (DSM-5), đây không còn là một bệnh riêng mà là một đặc điểm "theo mùa" của trầm cảm: các đợt trầm cảm bắt đầu và kết thúc vào cùng thời điểm trong năm, lặp lại ít nhất hai năm liền.
Hai kiểu theo mùa
| Kiểu mùa đông (phổ biến hơn) | Kiểu mùa hè (ít gặp hơn) | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Bắt đầu cuối thu, nặng nhất giữa đông, giảm khi xuân đến | Bắt đầu cuối xuân hoặc đầu hè, giảm khi thu đến |
| Ngủ | Ngủ nhiều, khó dậy | Khó ngủ, mất ngủ |
| Ăn | Thèm đồ ngọt, tinh bột, tăng cân | Chán ăn, sụt cân |
| Cảm giác | Nặng nề, chậm chạp, muốn thu mình | Bồn chồn, dễ cáu, lo âu |
Cả hai kiểu đều có những dấu hiệu chung của trầm cảm: buồn, mất hứng thú, khó tập trung, thấy mình vô dụng. Điều làm nó khác là tính lặp lại theo mùa.
Vì sao mùa lại ảnh hưởng tâm trạng
Cơ chế chính xác chưa được hiểu hết. Các giả thuyết được nhắc nhiều đều xoay quanh ánh sáng:
- Đồng hồ sinh học lệch nhịp. Ánh sáng buổi sáng là tín hiệu quan trọng nhất để "chỉnh giờ" đồng hồ trong cơ thể. Ngày đông ngắn, sáng muộn, đồng hồ dễ trôi lệch so với giờ ta phải thức dậy.
- Hormone giấc ngủ. Trong bóng tối, cơ thể tiết melatonin, hormone gây buồn ngủ. Đêm dài hơn có thể làm thời gian tiết hormone này kéo dài.
- Hệ thống điều hoà tâm trạng. Một số nghiên cứu cho thấy hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh thay đổi theo mùa. Đây là một mảnh của bức tranh, không phải toàn bộ.
Ngoài ánh sáng, mùa đông và mùa mưa còn kéo theo ít ra ngoài, ít vận động, ít gặp người, ăn uống khác đi. Tất cả cộng lại.
Có ở xứ nóng không?
Rối loạn cảm xúc theo mùa được ghi nhận nhiều nhất ở Bắc Âu, Bắc Mỹ — nơi mùa đông chỉ có vài giờ nắng mỗi ngày. Các nghiên cứu cho thấy tỉ lệ có xu hướng cao hơn ở vĩ độ cao, dù mối liên hệ này không đều và còn chịu ảnh hưởng của khí hậu, di truyền, lối sống. Ở vùng nhiệt đới, nơi ngày dài ngắn chênh nhau ít giữa các mùa, dạng mùa đông kinh điển hiếm gặp hơn nhiều.
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, nhưng khí hậu khác nhau giữa các miền:
- Miền Bắc có mùa đông lạnh, và đặc biệt là những tuần cuối đông đầu xuân trời âm u, mưa phùn, nồm ẩm, nhiều ngày gần như không thấy nắng. Nhiều người kể mình uể oải, buồn ngủ, chán làm trong giai đoạn này.
- Miền Trung có mùa mưa bão cuối năm, những đợt mưa dầm kéo dài, kèm lo lắng thật về lũ lụt.
- Miền Nam có mùa mưa và mùa khô; mưa thường đến thành cơn rồi tạnh, nắng vẫn nhiều, nhưng có người lại thấy mệt mỏi, khó chịu trong những tháng nóng nhất.
Nói cách khác: dạng trầm cảm theo mùa nặng ít gặp ở Việt Nam, nhưng "buồn theo mùa" nhẹ thì rất quen. Và người Việt sống ở nước ngoài, nhất là du học sinh, người lao động ở các nước vĩ độ cao, có thể gặp nhiều hơn trong những mùa đông đầu tiên — cộng thêm nỗi nhớ nhà.
Buồn theo mùa nhẹ hay cần đi khám
Mỗi người phản ứng với thời tiết khác nhau. Nhiều người thấy uể oải vài tuần nồm ẩm nhưng vẫn làm việc, vẫn vui được — đó là "buồn theo mùa" nhẹ, không phải bệnh. Nên đi khám khi:
- Tâm trạng xấu kéo dài gần như mỗi ngày, trên hai tuần, chứ không chỉ vài hôm trời xấu.
- Năm nào cũng lặp lại vào cùng một mùa, và ảnh hưởng rõ đến học, làm, các mối quan hệ.
- Ngủ, ăn, cân nặng thay đổi rõ; mất hứng thú với hầu hết mọi thứ.
- Thấy mình vô dụng, vô vọng, hoặc có ý nghĩ về cái chết.
Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia mới xác định được có phải trầm cảm theo mùa không, và loại trừ các nguyên nhân khác như bệnh tuyến giáp, thiếu máu.
Điều trị: ánh sáng là gì, ai chỉ định
Với dạng mùa đông, một trong những phương pháp được nghiên cứu nhiều là liệu pháp ánh sáng: ngồi gần một hộp đèn rất sáng vào buổi sáng trong một khoảng thời gian nhất định. Ngoài ra còn có liệu pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức hành vi, và khi cần thì điều trị bằng thuốc. Việc dùng phương pháp nào, mức độ ra sao phải do bác sĩ đánh giá và hướng dẫn, vì đèn chiếu không phù hợp với mọi người — ví dụ người có một số bệnh về mắt hay rối loạn khí sắc lưỡng cực cần thận trọng. Đừng tự mua đèn về dùng thay cho việc đi khám.
Việc làm được ngay trong mùa dễ buồn
- Ra ngoài trời buổi sáng. Ngay cả ngày âm u, ánh sáng ngoài trời vẫn mạnh hơn nhiều so với đèn trong nhà. Đi bộ đến chỗ làm, uống cà phê ở ban công, đưa con đi học bằng xe đạp.
- Giữ giờ thức dậy đều đặn, kể cả cuối tuần. Đây là cách giữ đồng hồ sinh học khỏi trôi.
- Bật đèn sáng trong nhà những ngày âm u, ngồi gần cửa sổ khi làm việc.
- Vận động đều, kể cả trong nhà khi trời mưa: vài bài giãn cơ, leo cầu thang.
- Hẹn gặp người thay vì để mùa mưa giữ mình trong nhà cả tuần.
- Lên kế hoạch trước. Nếu biết năm nào tháng Hai, tháng Ba mình cũng chùng xuống, hãy xếp việc nặng sang thời điểm khác và dành sẵn những điều dễ chịu cho mùa đó.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu người thân năm nào cũng "lặn mất" vào một mùa, đừng chỉ nói "trời thế ai chẳng chán". Rủ họ đi bộ buổi sáng, ăn sáng cùng ở quán có nắng, và nếu nỗi buồn ấy kéo dài, gợi ý họ đi khám.
Khi nào cần tìm người giúp
Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý khi buồn, mất hứng thú kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần, ăn ngủ thay đổi rõ, học hay làm bị ảnh hưởng, thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết — dù đó là mùa nào. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Norman E. Rosenthal, Winter Blues — sách phổ thông về trầm cảm theo mùa, đã tái bản nhiều lần.
- Trang thông tin "Seasonal Affective Disorder" của NIMH và NHS.
Câu hỏi thường gặp
Rối loạn cảm xúc theo mùa là gì?
Đó là dạng trầm cảm lặp lại vào cùng một mùa trong năm, thường là mùa đông ít nắng, rồi giảm khi mùa đổi. Norman Rosenthal và cộng sự mô tả có hệ thống lần đầu năm 1984. Chẩn đoán phải do bác sĩ thực hiện.
Việt Nam có bị trầm cảm theo mùa không?
Dạng nặng kinh điển hiếm gặp hơn nhiều so với các nước vĩ độ cao, vì ở nhiệt đới ngày dài ngắn ít chênh lệch. Tuy nhiên nhiều người ở miền Bắc thấy uể oải vào những tuần mưa phùn, nồm ẩm. Người Việt sống ở nước lạnh có thể gặp nhiều hơn.
Vì sao trời nồm, mưa phùn lại thấy buồn?
Trời âm u nhiều ngày làm giảm ánh sáng, ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học và mức tỉnh táo. Người ta cũng ít ra ngoài, ít vận động, ít gặp nhau. Ra ngoài trời buổi sáng và giữ giờ giấc đều đặn thường giúp.
Liệu pháp ánh sáng là gì?
Đó là phương pháp ngồi gần một hộp đèn rất sáng vào buổi sáng, được nghiên cứu cho dạng trầm cảm mùa đông. Phương pháp này cần bác sĩ đánh giá và hướng dẫn vì không phù hợp với mọi người. Không nên tự mua đèn dùng thay cho việc đi khám.
Có trầm cảm theo mùa vào mùa hè không?
Có nhưng ít gặp hơn. Kiểu mùa hè thường đi kèm mất ngủ, chán ăn, bồn chồn, dễ cáu, ngược với kiểu mùa đông hay ngủ nhiều, thèm ăn. Nếu tâm trạng xấu lặp lại mỗi mùa hè và kéo dài, nên gặp bác sĩ.
