Người Việt xưa vơi buồn bằng tiếng cười chung: câu hò trêu ghẹo trong lúc cấy, lúc chèo đò, câu chuyện tiếu lâm kể ở quán nước đầu làng, truyện Trạng Quỳnh, chuyện bác Ba Phi nói khoác. Tiếng cười không xoá được cái nghèo, cái khổ, nhưng nó làm người ta xích lại gần nhau và chia nhỏ nỗi nặng nề ra cho cả xóm cùng gánh. Nghiên cứu ngày nay cho thấy cười cùng người khác thật sự có tác dụng với cơ thể và tâm trạng.
Cười giữa lúc vất vả: câu hò lao động
Đời sống nông nghiệp xưa nặng nhọc: cấy dưới nắng, tát nước đêm, giã gạo, kéo lưới, chèo đò ngược dòng. Những việc ấy lặp đi lặp lại, mệt mỏi, và có khi buồn tẻ. Người lao động hát hò trong lúc làm, vừa để giữ nhịp tay chân, vừa để quên mệt.
Không phải câu hò nào cũng buồn. Rất nhiều câu là trêu ghẹo, đối đáp, thách đố. Trai gái hò đối nhau bên ruộng, bên sông; vế này hỏi khó, vế kia đáp lém; cả đồng cười rộ lên. Một buổi cấy dài trôi qua nhanh hơn. Hò giã gạo ở nhiều vùng là dịp để trai gái trong làng gặp nhau ban đêm, vừa làm vừa hát, vừa ghẹo nhau.
Ca dao còn giữ lại không ít câu hóm hỉnh, có khi tự giễu. Chẳng hạn:
Lỗ mũi mười tám gánh lông, / Chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho.
Hay câu trêu chuyện muộn chồng:
Bà già đi chợ Cầu Đông, / Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng. / Thầy bói xem quẻ nói rằng: / Lợi thì có lợi nhưng răng không còn.
Câu ca dao chơi chữ "lợi" (lợi ích và lợi răng), cười nhẹ vào nỗi lo tuổi tác. Người ta cười vào chính điều làm mình lo, và nhờ cười mà điều ấy bớt đáng sợ.
Truyện tiếu lâm: cười để chịu được cái khó chịu
Truyện tiếu lâm là kho truyện cười dân gian Việt Nam, kể miệng qua nhiều đời. Nó cười đủ thứ: thói keo kiệt, thói khoe khoang, thầy đồ dốt, quan tham, người sợ vợ.
- "Lợn cưới áo mới": anh mất lợn chạy đi tìm, gặp anh khoe áo mới. Anh mất lợn hỏi có thấy "con lợn cưới" của tôi chạy qua không; anh kia giơ vạt áo đáp từ lúc mặc cái áo mới này chẳng thấy con lợn nào. Hai thói khoe gặp nhau, người nghe bật cười.
- "Tam đại con gà": thầy đồ dốt không biết chữ "kê" (gà) nên đọc liều "dủ dỉ là con dù dì", rồi khi bị hỏi lại thì cố cãi cho bằng được. Truyện cười cái dốt hay giấu dốt.
Bên cạnh truyện khuyết danh, có những "nhân vật cười" mang tên riêng: Trạng Quỳnh ở xứ Thanh, Xiển Bột ở xứ Nghệ, Ba Giai – Tú Xuất ở đất Hà thành, bác Ba Phi ở vùng U Minh Nam Bộ. Một số người có thật trong lịch sử, như Nguyễn Quỳnh thế kỷ 18, nhưng phần lớn câu chuyện về họ là do dân gian sáng tác thêm, gán vào. Nên đọc như văn học dân gian, không như sử.
Chuyện bác Ba Phi đặc biệt ở chỗ nó là chuyện "nói khoác": rắn to như cây dừa, cọp ở rừng tràm bị đánh bằng mẹo không tưởng, cá lóc lớn đến mức không ai tin. Những chuyện ấy ra đời ở vùng đất mới khai phá, sông nước và rừng rậm, nhiều hiểm nguy. Nói khoác cho to cái khó lên đến mức buồn cười là cách người khai hoang làm cho cái khó ấy thành chuyện để kể, thay vì chỉ là nỗi sợ.
Vì sao tiếng cười làm vơi buồn: điều nghiên cứu nói
Cười là chuyện của nhóm
Nhà thần kinh học Robert Provine (Mỹ) khi quan sát người ta cười trong đời thường nhận thấy chúng ta cười khi ở cùng người khác nhiều hơn hẳn so với khi ở một mình — phần lớn tiếng cười không đến từ câu đùa thật hay, mà từ việc đang trò chuyện với nhau. Cười trước hết là một tín hiệu: "mình cùng phe", "mình ổn với nhau".
Cười chung có tác động lên cơ thể
Năm 2012, nhóm của Robin Dunbar (Đại học Oxford) công bố nghiên cứu: người tham gia xem đoạn phim hài cùng người khác và cười thật thì chịu đau tốt hơn sau đó, so với khi xem phim không gây cười. Nhóm cho rằng điều này liên quan tới việc cơ thể tiết endorphin khi cười sảng khoái. Đây là một hướng giải thích cho cảm giác "cười xong thấy nhẹ người", và cho vai trò của tiếng cười trong việc gắn kết nhóm.
Hài hước có nhiều kiểu, không phải kiểu nào cũng tốt
Nhà tâm lý học Rod Martin và cộng sự năm 2003 phân biệt bốn kiểu hài hước:
| Kiểu hài hước | Ví dụ | Liên quan tới tâm trạng |
|---|---|---|
| Gắn kết | Kể chuyện vui cho cả nhóm cùng cười, như quán nước đầu làng | Thường gắn với cảm giác gần gũi, ít cô đơn |
| Tự nâng đỡ | Nhìn ra cái buồn cười trong chính hoàn cảnh khó của mình | Thường gắn với khả năng chịu đựng căng thẳng tốt hơn |
| Công kích | Chế giễu, châm chọc người khác cho hả | Có thể làm tổn thương quan hệ |
| Tự hạ thấp | Liên tục biến mình thành trò cười để được chấp nhận, giấu nỗi buồn sau tiếng cười | Thường gắn với tâm trạng kém hơn |
Kiểu cuối đáng chú ý. Có người là "cây hài" của nhóm mà về nhà lại rất buồn. Cười để che, chứ không phải cười để vơi. Nếu thấy mình hay đùa cợt về bản thân theo kiểu tự chê bai, hoặc thấy một người bạn như vậy, hãy để ý xem đằng sau tiếng cười có điều gì chưa được nói ra.
Hài hước như một cách tự đỡ trưởng thành
Nhà tâm thần học George Vaillant, người theo dõi một nhóm đàn ông Mỹ suốt nhiều chục năm, xếp hài hước vào nhóm những cách đối phó "trưởng thành": nhìn thẳng vào cái khó mà vẫn tìm được chỗ để cười, không chối bỏ nó. Ca dao "lợi thì có lợi nhưng răng không còn" chính là kiểu hài hước ấy.
Tiếng cười không phải liều thuốc cho mọi nỗi buồn
Có câu nói quen "một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ". Câu ấy đúng theo nghĩa khích lệ, nhưng không đúng theo nghĩa đen. Tiếng cười không chữa được trầm cảm, không thay được việc nghỉ ngơi, trò chuyện thật, hay điều trị khi cần. Và có những lúc người đang buồn chưa muốn cười, ép họ cười chỉ làm họ thấy cô đơn hơn. Áp lực "phải luôn vui" là một gánh nặng riêng.
Tiếng cười giúp nhất khi nó đến tự nhiên, trong một nhóm người tin nhau, và khi người buồn đã có chỗ để buồn trước đó.
Việc làm được ngay
- Tìm lại cái buồn cười cùng người khác. Xem một bộ phim hài với gia đình, nghe một chương trình tấu hài cùng bạn. Xem cùng người khác thường cười nhiều hơn xem một mình.
- Đọc lại truyện tiếu lâm, truyện Trạng Quỳnh, chuyện bác Ba Phi. Đọc to cho người trong nhà nghe càng vui.
- Kể chuyện xưa với ông bà, bố mẹ. Hỏi về những câu hò, câu đùa ngày trước ở làng. Người lớn tuổi thường nhớ rất nhiều và kể rất hăng.
- Nhìn lại một chuyện khó bằng con mắt hóm hỉnh — khi đã đủ bình tĩnh. "Hôm đó mình mặc áo ngược đi phỏng vấn" có thể thành chuyện cười sau vài tuần. Đừng ép điều đó với nỗi đau còn mới.
- Tránh kiểu đùa tự chê bai. Nếu thấy mình hay đùa "tao vô dụng mà", thử đổi sang câu đùa không hạ thấp chính mình.
Nếu bạn là người bên cạnh
- Đừng bắt đầu bằng câu đùa khi người kia vừa kể chuyện buồn. Nghe trước, đùa sau — nếu thấy hợp.
- Đùa cùng, không đùa vào: cười về một chuyện chung, không cười vào nỗi buồn của họ.
- Để ý người "luôn vui" trong nhóm. Thỉnh thoảng hỏi riêng: "Dạo này ổn không, nói thật đi." Có khi đó là người cần hỏi nhất.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu bạn thấy mình không còn cười được với cả những thứ từng làm mình cười, buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng; thấy mình vô dụng hay có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Các tuyển tập Truyện tiếu lâm Việt Nam, Truyện Trạng Quỳnh, Chuyện bác Ba Phi đều dễ tìm ở hiệu sách và thư viện.
- Tuyển tập ca dao, dân ca Việt Nam (của Vũ Ngọc Phan và các nhà sưu tầm khác): phần ca dao hài hước, trào phúng.
- Laughter: A Scientific Investigation (Robert Provine, 2000): sách phổ thông về khoa học của tiếng cười.
Câu hỏi thường gặp
Người xưa giải sầu bằng tiếng cười thế nào?
Người lao động hát hò đối đáp, trêu ghẹo nhau trong lúc cấy, chèo đò, giã gạo cho quên mệt. Ở quán nước, sân đình, người ta kể truyện tiếu lâm, truyện Trạng Quỳnh, chuyện bác Ba Phi. Tiếng cười chung giúp xóm làng gắn kết và chia nhỏ nỗi vất vả.
Cười có thật sự giúp bớt buồn không?
Cười cùng người khác có tác dụng thật: nghiên cứu năm 2012 của nhóm Robin Dunbar cho thấy cười trong nhóm giúp người ta chịu đau tốt hơn, có thể liên quan tới endorphin. Tiếng cười cũng giúp gắn kết. Nhưng nó không chữa được trầm cảm và không nên bị ép khi người kia chưa muốn cười.
Bác Ba Phi là ai?
Bác Ba Phi là nhân vật trong những câu chuyện nói khoác nổi tiếng của vùng U Minh, Nam Bộ. Các chuyện kể về rắn, cọp, cá lớn đến khó tin, phản ánh đời sống khai hoang nhiều hiểm nguy. Dù gắn với một người có thật, phần lớn chuyện là sáng tác dân gian.
Có phải người hay pha trò thì ít buồn không?
Không hẳn. Có người dùng hài hước để gắn kết và tự nâng đỡ, nhưng cũng có người liên tục tự biến mình thành trò cười để che nỗi buồn. Kiểu hài hước tự hạ thấp thường đi kèm tâm trạng kém hơn, nên người "luôn vui" trong nhóm đôi khi cũng cần được hỏi han.
Truyện tiếu lâm là gì?
Truyện tiếu lâm là truyện cười dân gian Việt Nam, kể miệng qua nhiều đời, chế giễu các thói xấu như khoe khoang, keo kiệt, dốt mà sĩ diện. Ví dụ quen thuộc là "Lợn cưới áo mới" và "Tam đại con gà". Truyện vừa để cười vừa để răn.
