Giải sầu là gỡ bớt nỗi buồn đang đè nặng trong lòng, bằng một việc làm cho tâm trí có chỗ khác để nương vào. Chữ "giải" nghĩa là cởi, gỡ; "sầu" là nỗi buồn lắng sâu, kéo dài. Người xưa không tin có cách xoá sạch nỗi buồn, nên họ gọi là "giải", "tiêu", "khuây" — nới lỏng, làm vơi, làm nhạt đi — chứ không gọi là "chữa".
Chữ nghĩa: giải, tiêu, khuây và chữ "sầu"
Tiếng Việt có cả một chùm từ để nói việc làm vơi nỗi buồn, và mỗi từ mang một sắc thái riêng:
- Giải sầu (解愁): cởi nút. Hình dung nỗi buồn như một cái nút thắt trong lòng, ta gỡ dần từng vòng.
- Tiêu sầu (消愁): làm tan đi, như sương tan. Chữ này hay đi với rượu trong thơ cổ, và chính các thi nhân cũng thừa nhận nó hiếm khi tan thật.
- Khuây khoả, khuây sầu: chữ thuần Việt, nghĩa là tạm quên, nguôi đi phần nào. "Cho khuây" là cho bớt, không phải cho hết.
- Giải muộn (解悶): gỡ nỗi buồn bực, bức bối vì tù túng, rảnh rỗi. "Muộn" gần với chán hơn là buồn.
- Mua vui: tìm niềm vui nhỏ để lấp khoảng trống. Nguyễn Du kết Truyện Kiều bằng hai câu khiêm nhường: "Lời quê chắp nhặt dông dài, / Mua vui cũng được một vài trống canh."
Chữ "sầu" (愁) trong Hán tự gồm chữ "thu" (秋, mùa thu) đặt trên chữ "tâm" (心, lòng). Về mặt văn tự học, chữ "thu" ở đây chủ yếu đóng vai bộ phận chỉ âm đọc. Nhưng thi nhân đời sau thích đọc nó theo nghĩa: lòng người gặp mùa thu thì thành sầu. Một câu từ đời Tống thường được dẫn, của Ngô Văn Anh, hỏi rồi tự đáp: "Hà xứ hợp thành sầu? Ly nhân tâm thượng thu" — nỗi sầu ghép từ đâu ra? Từ mùa thu đậu trên lòng người xa cách. Đó là cách chơi chữ của thi ca, không phải giải thích ngôn ngữ học, nhưng nó cho thấy người xưa nghĩ về nỗi buồn rất gần với thời tiết, mùa màng, cảnh vật.
Vì sao người xưa cần "giải" chứ không "dẹp" nỗi buồn
Trong văn hoá cũ, nỗi buồn không bị coi là lỗi. Nhà nho buồn vì thời thế, vì xa quê, vì thi hỏng, vì bạn bè ly tán; người phụ nữ buồn vì thân phận, vì chồng đi lính, đi xa. Văn chương ghi lại những nỗi buồn đó rất thẳng thắn. Điều người xưa tìm là một cách sống chung cho tử tế với nó: không để nó nuốt hết ngày tháng, cũng không giả vờ như nó không có.
Tâm lý học ngày nay nói gần giống vậy, bằng từ ngữ khác. Buồn là một cảm xúc cơ bản, xuất hiện khi ta mất đi thứ mình quý. Nó làm ta chậm lại, thu mình, nghĩ lại. Cố dập nó đi thường khiến nó quay về mạnh hơn; còn để mặc nó chiếm toàn bộ tâm trí thì dễ thành vòng nghĩ quẩn. Những "thú giải sầu" tốt, nhìn kỹ, đều làm một việc giống nhau: cho tay chân và tâm trí một việc vừa sức để làm, trong lúc nỗi buồn tự lắng xuống theo nhịp của nó.
Những thú giải sầu của người xưa
Không có danh mục chính thức nào, nhưng đọc thơ văn, ghi chép và ca dao, có thể gom các thú giải sầu của người Việt xưa thành mấy nhóm.
| Nhóm | Thú tiêu biểu | Ai hay dùng | Nhìn lại hôm nay |
|---|---|---|---|
| Ngồi tĩnh, thưởng thức | Pha trà, ngắm trăng, nghe mưa, đốt trầm đọc sách | Nhà nho, người nhàn | Làm chậm nhịp, tốt nếu không biến thành ngồi nghĩ quẩn một mình |
| Nghệ thuật | Gảy đàn, đánh cờ, làm thơ, vẽ tranh, viết chữ | Giới có học | Đưa cảm xúc ra thành hình, có cơ sở nghiên cứu về viết và sáng tác |
| Tay chân, đất cát | Trồng cây, chơi lan, chơi cây cảnh, nuôi chim, câu cá | Người lớn tuổi, người về hưu | Vận động nhẹ, có nhịp chăm sóc mỗi ngày |
| Ra ngoài | Du ngoạn sơn thuỷ, thăm bạn, vãn cảnh danh thắng | Mọi tầng lớp | Đổi khung cảnh, gặp người, thường có ích |
| Cười và hát cùng nhau | Hát hò đối đáp, kể chuyện tiếu lâm, hát ru, hát ví | Dân làng, người lao động | Gắn kết, vơi buồn nhờ có người khác |
| Nghi thức gửi đi | Thả lá, thả thuyền giấy, đề thơ lên lá | Trẻ con, người lãng mạn | Cách biểu tượng để buông một ý nghĩ |
| Rượu | "Mượn rượu tiêu sầu" | Thi nhân, đàn ông | Đẹp trong thơ, hại ngoài đời: rượu làm nỗi buồn nặng hơn |
Vài nhóm trong bảng có bài riêng ở danh mục này: chén trà, cầm kỳ thi hoạ, nghe mưa, làm vườn và nuôi chim, câu hò và chuyện tiếu lâm, thả thuyền giấy, và chuyện rượu.
Thú tĩnh: trà, trăng, sách
Ấm trà buổi sớm, chiếc ghế ngoài hiên đêm rằm, cuốn sách đọc dưới đèn — những thú này không làm nỗi buồn biến mất, nhưng chúng tạo ra một khoảng ngồi yên có chủ ý. Khác với nằm dài lướt mọi thứ, ngồi pha trà có các bước: tráng ấm, chờ nước, rót. Tay bận một chút, mắt nhìn một thứ cụ thể, tâm trí theo đó mà lắng.
Thú nghệ thuật: cầm, kỳ, thi, hoạ
Nhà nho xưa coi đàn, cờ, thơ, tranh là bốn thú thanh cao. Mỗi thú giải sầu theo một cách khác: đàn cho nỗi buồn thành âm, cờ kéo tâm trí sang một bài toán, thơ gọi tên được điều khó nói, tranh mở ra một khoảng trời khác. Văn học trung đại Việt Nam gần như không đếm xuể những bài thơ làm ra trong lúc buồn: thơ xa quê, thơ hoài cổ, thơ tiễn bạn. Viết ra, với họ, đã là một cách gỡ.
Thú tay chân: vườn, chim, cá
Người về hưu ở làng quê Bắc Bộ hay chơi cây thế, chơi lan, nuôi chim họa mi, chào mào. Những thú này có nhịp hằng ngày: tưới, tỉa, cho ăn, thay nước. Nhịp đó níu người ta dậy mỗi sáng, cho cảm giác mình vẫn có việc, vẫn được cái gì đó cần đến.
Thú cùng người khác: hò, hát, chuyện vui
Dân làng xưa ít có thời gian ngồi ngắm trăng. Họ giải sầu ngay trong lúc làm: hò khi chèo đò, giã gạo, tát nước; kể chuyện tiếu lâm ở quán nước đầu đình. Tiếng cười chung và câu hát đối đáp là cách nỗi buồn được chia ra cho nhiều người cùng gánh.
Thú nào giúp thật, thú nào chỉ quên tạm
Không phải thú giải sầu nào cũng tốt như nhau. Có thể thử phân biệt bằng ba câu hỏi đơn giản:
- Sau đó mình thấy thế nào? Một buổi chăm cây có thể làm mình mệt mà nhẹ. Một đêm uống rượu thì sáng hôm sau thường nặng nề hơn, nỗi buồn vẫn nguyên chỗ cũ và thêm cả mệt, cả hối.
- Nó kéo mình lại gần hay đẩy ra xa người khác? Hát hò, chơi cờ với bạn, đi thăm người thân là kéo lại gần. Thu mình suốt ngày trong một thú riêng, không gặp ai, có thể đang đẩy ra xa.
- Nó có làm mình bỏ bê ăn, ngủ, học, làm không? Thú giải sầu tốt nằm gọn trong đời sống. Khi nó bắt đầu ăn vào giấc ngủ, vào tiền bạc, vào công việc, thì nó không còn là giải sầu nữa.
Rượu là ví dụ rõ nhất của thứ "quên tạm". Thơ cổ đầy cảnh say để quên buồn, và chính Lý Bạch đã viết rằng nâng chén tiêu sầu thì sầu lại càng sầu. Ngoài đời, rượu làm giấc ngủ kém đi, làm cảm xúc dao động mạnh hơn, và với người đang buồn kéo dài, rượu làm nỗi buồn nặng thêm. Đó là lý do bài về rượu trong danh mục này có tên "đẹp trong thơ, hại ngoài đời".
Giải sầu khác với né tránh thế nào
Một thắc mắc hay gặp: giải sầu có phải là trốn chạy không? Câu trả lời tuỳ vào liều lượng và mục đích.
Lấy ví dụ một sinh viên vừa thi trượt môn. Chiều đó cậu ra sân đánh cầu lông với bạn, tối về ăn cơm, rồi hôm sau ngồi xem lại bài thi, tính chuyện học lại. Buổi chiều đánh cầu ấy là giải sầu: nó cho cậu một khoảng thở, rồi cậu quay lại đối diện chuyện cần giải quyết. Nếu cậu đánh cầu, xem phim, lướt mạng liên tục nhiều tuần để khỏi phải nghĩ tới môn học, thì đó đã thành né tránh.
Các nhà tâm lý học gọi ý tưởng này là "dao động": người vượt qua mất mát tốt thường đi lại giữa hai trạng thái — có lúc để mình buồn, nhớ, nghĩ; có lúc tạm gác lại để sống, làm việc, vui với người khác. Thú giải sầu chính là phần "tạm gác" đó. Nó chỉ có ích khi vẫn còn phần kia.
Việc làm được ngay
- Chọn một thú có tay chân. Pha một ấm trà đúng cách, tưới mấy chậu cây, quét sân, gấp một chiếc thuyền giấy cho đứa nhỏ trong nhà. Việc nhỏ, có bắt đầu và kết thúc.
- Chọn một thú có người. Rủ ai đó chơi một ván cờ, đi bộ một vòng hồ, gọi điện cho người bạn cũ. Không cần kể chuyện buồn, chỉ cần ở cạnh nhau.
- Đặt giờ cho nỗi buồn và giờ cho thú vui. Ví dụ: buổi tối dành mười lăm phút viết ra điều đang buồn, rồi gấp sổ lại đi tưới cây. Hai việc cùng có chỗ.
- Tránh xa "giải sầu" bằng rượu, bằng đánh bạc, bằng mua sắm quá tay. Chúng giống giải sầu ở chỗ cho cảm giác nhẹ ngay, nhưng để lại gánh nặng mới.
- Để ý ngủ và ăn. Thú gì cũng giúp được ít khi người ta thiếu ngủ, bỏ bữa nhiều ngày liền.
Khi nào thú giải sầu không còn đủ
Thú giải sầu dành cho nỗi buồn thường ngày: buồn vì một chuyện cụ thể, có lúc nặng lúc nhẹ, rồi nhạt dần. Có những nỗi buồn không chịu nhạt. Hãy tìm gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc một chuyên gia tâm lý khi thấy:
- Buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, kéo dài trên hai tuần.
- Mất hứng thú với cả những thứ trước đây rất thích — kể cả những thú giải sầu quen thuộc nhất.
- Ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng rõ.
- Thấy mình vô dụng, là gánh nặng, hoặc có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân.
Nếu có ý nghĩ tự tử hay làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất, hoặc gọi cấp cứu 115. Đó không phải lúc để tự xoay xở bằng trà, bằng thơ hay bằng bất cứ thú nào.
Đọc thêm và tìm hiểu tiếp
- Truyện Kiều của Nguyễn Du: đọc để thấy nỗi buồn được gọi tên tinh tế đến đâu, và cả cách nhân vật tìm khuây qua đàn, qua thơ.
- Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ: tập tuỳ bút "viết trong mưa", ghi nhiều thú chơi và phong tục của người xưa.
- Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân: những thú chơi thanh cao như uống trà, chơi chữ, thả thơ của lớp nhà nho cuối mùa.
- Các trang thông tin sức khoẻ tâm thần của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và NHS (Anh) có phần viết dễ hiểu về chăm sóc tâm trạng hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Giải sầu là gì?
Giải sầu là làm vơi nỗi buồn bằng một việc giúp tâm trí có chỗ khác để nương vào, như uống trà, chơi đàn, trồng cây, gặp bạn. "Giải" nghĩa là cởi, gỡ; "sầu" là nỗi buồn sâu, kéo dài. Giải sầu nhằm làm nhẹ đi, không phải xoá sạch nỗi buồn.
Giải sầu, tiêu sầu và khuây khoả khác nhau thế nào?
Ba từ gần nghĩa nhưng khác hình ảnh. Giải sầu là gỡ nút thắt trong lòng; tiêu sầu là làm tan đi, hay đi với rượu trong thơ cổ; khuây khoả là chữ thuần Việt, nghĩa là tạm nguôi, tạm quên. Cả ba đều thừa nhận nỗi buồn chỉ vơi bớt chứ không biến mất ngay.
Chữ "sầu" có phải là "lòng mùa thu" không?
Chữ sầu (愁) viết bằng chữ thu (秋) trên chữ tâm (心). Về văn tự học, chữ thu chủ yếu chỉ âm đọc, nhưng thi nhân xưa thích đọc theo nghĩa "mùa thu trên lòng người". Đó là cách chơi chữ trong thơ, không phải nguồn gốc thật của chữ.
Người xưa giải sầu bằng cách nào?
Người xưa có nhiều thú: pha trà, ngắm trăng, đánh đàn, đánh cờ, làm thơ, vẽ tranh, trồng cây, nuôi chim, câu cá, hát hò đối đáp, kể chuyện tiếu lâm. Rượu cũng hay xuất hiện trong thơ, nhưng ngoài đời rượu làm nỗi buồn nặng hơn chứ không giải được.
Giải sầu có phải là trốn tránh vấn đề không?
Không hẳn. Giải sầu là khoảng nghỉ để mình đủ sức quay lại đối diện chuyện buồn. Nó thành né tránh khi kéo dài liên tục, khiến mình không bao giờ chạm tới việc cần giải quyết, hoặc khi nó ăn vào giấc ngủ, tiền bạc, công việc.
Khi nào giải sầu không đủ và cần tìm người giúp?
Khi buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ học làm bị ảnh hưởng, hoặc có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân. Lúc đó hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế hoặc gọi 115.
