Cầm kỳ thi hoạ: bốn thú tiêu sầu của nhà nho và bài học hôm nay

Cầm, kỳ, thi, hoạ là bốn thú tao nhã của nhà nho xưa: chơi đàn, đánh cờ, làm thơ và vẽ tranh. Ngoài việc tu dưỡng, bốn thú này còn là cách người có học tiêu sầu: đàn biến nỗi buồn thành âm thanh, cờ kéo tâm trí sang một thế trận, thơ gọi tên điều khó nói, tranh mở ra một khoảng trời khác. Nhìn bằng con mắt hôm nay, cả bốn đều có lý do để giúp lòng nhẹ đi.

Bốn thú thanh cao: nguồn gốc và ý nghĩa

Bộ bốn "cầm kỳ thi hoạ" (琴棋詩畫) có gốc từ văn hoá nho sĩ Trung Hoa và sang Việt Nam theo con đường Hán học. Nó vẽ nên hình mẫu người quân tử, người tài tử: không chỉ đọc sách thi cử mà còn biết thưởng thức, biết sáng tạo. Ở một số nơi người ta nói "cầm kỳ thi tửu", thay tranh bằng rượu; nhưng chính các thi nhân ham rượu cũng để lại nhiều câu thơ cho thấy rượu không gỡ được nỗi buồn mà chỉ làm nó đậm thêm.

Trong văn học Việt, hình mẫu này hiện rõ nhất ở nhân vật Thuý Kiều. Nguyễn Du giới thiệu nàng:

Thông minh vốn sẵn tính trời, / Pha nghề thi hoạ đủ mùi ca ngâm. / Cung thương làu bậc ngũ âm, / Nghề riêng ăn đứt hồ cầm một trương.

Và tiếng đàn của Kiều chính là tiếng lòng. Khúc nàng tự soạn được tả là "Một thiên bạc mệnh lại càng não nhân" — một bản nhạc về số phận mỏng manh, nghe càng làm người ta xót. Ở đây, đàn không xua nỗi buồn đi; đàn là nơi nỗi buồn được nói ra.

Cầm: khi nỗi buồn thành âm thanh

Chữ "cầm" ban đầu chỉ cây đàn thất huyền (bảy dây) của Trung Hoa, sau thành tên chung cho việc chơi đàn. Ở Việt Nam, người xưa chơi đàn nguyệt, đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn đáy theo lối ca trù.

Câu chuyện nổi tiếng nhất về đàn là chuyện Bá Nha và Chung Tử Kỳ, chép trong sách cổ Trung Hoa. Bá Nha gảy đàn nghĩ tới núi cao, Tử Kỳ nghe liền nói "vời vợi như núi Thái"; Bá Nha nghĩ tới nước chảy, Tử Kỳ nói "cuồn cuộn như sông Giang sông Hà". Khi Tử Kỳ mất, Bá Nha đập đàn, không gảy nữa, vì không còn ai hiểu tiếng đàn của mình. Từ đó có chữ "tri âm". Chuyện này thường được kể như một truyền thuyết về tình bạn, nhưng nó cũng nói điều sâu hơn về nỗi buồn: cái đau không chỉ là mất người, mà là mất người nghe mình.

Chơi một nhạc cụ khi buồn có mấy điều đặc biệt. Tay phải bận, mắt phải nhìn, tai phải nghe — cả cơ thể dồn vào một việc. Âm nhạc lại cho phép biểu đạt cảm xúc mà không cần lời. Người không giỏi nói "tôi buồn" vẫn có thể chơi một bản chậm, và cảm thấy được hiểu, ít nhất là bởi chính mình.

Kỳ: một thế trận cho tâm trí đang rối

"Kỳ" là cờ, trong văn hoá Trung Hoa thường là cờ vây; ở Việt Nam, cờ tướng phổ biến hơn, từ chiếu cờ ngoài đình làng tới bàn cờ vỉa hè phố cổ. Có một truyền thuyết quen thuộc: người tiều phu vào núi, đứng xem hai ông tiên đánh cờ, xem xong một ván thì cán rìu đã mục, về làng không còn ai quen. Câu chuyện nói lên một điều có thật về cờ: nó cuốn người ta đi, làm quên thời gian.

Tại sao điều đó giúp khi buồn? Nỗi buồn hay đi kèm với nghĩ quẩn — một ý nghĩ chạy đi chạy lại không lối ra. Cờ đòi hỏi tính toán vài nước tiếp theo, nhớ thế cờ, đoán ý đối phương. Không còn mấy chỗ cho vòng nghĩ quẩn. Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi gọi trạng thái đắm mình vào một việc vừa sức, có thử thách, là "dòng chảy" (flow); ông ghi nhận người ta thường thấy dễ chịu sau những lúc như vậy.

Và cờ thường có người cùng chơi. Chiếu cờ ông cụ ở góc phố hiếm khi chỉ có hai người: luôn có người đứng xem, góp nước, cười, cãi. Đó là một kiểu gặp gỡ mà không ai phải nói về chuyện buồn.

Thi: gọi tên điều khó nói

Văn học trung đại Việt Nam có một kho thơ làm ra trong lúc buồn: thơ xa quê của sứ thần trên đường đi sứ, thơ hoài cổ, thơ tiễn bạn, thơ tự thuật khi bị giáng chức hay về ở ẩn. Người xưa làm thơ không phải để đăng, mà để nói với mình, với bạn, với hậu thế. Viết ra là một cách đặt nỗi buồn ra ngoài để nhìn nó.

Tâm lý học hiện đại có một hướng nghiên cứu gần với điều này. Từ năm 1986, James Pennebaker (Mỹ) cho người tham gia viết về những trải nghiệm đau buồn, mỗi ngày khoảng mười lăm đến hai mươi phút, trong vài ngày liền. So với nhóm viết về chuyện trung tính, nhiều người trong nhóm viết về cảm xúc thấy khá hơn về sau, dù ngay sau khi viết có thể buồn hơn một chút. Các nghiên cứu sau cho kết quả không đồng đều, nhưng ý chính vẫn đứng được: biến một cảm xúc mơ hồ thành câu chữ giúp nhiều người thấy nó dễ nắm hơn.

Thơ còn có cái lợi riêng: nó có nhịp, có vần, có khuôn. Khuôn ấy buộc người viết chọn chữ, cân nhắc, sắp xếp. Nỗi buồn khi được xếp vào khuôn thì bớt hỗn độn.

Hoạ: mở ra một khoảng trời khác

Tô Thức đời Tống nhận xét về Vương Duy: "trong thơ có hoạ, trong hoạ có thơ". Với nho sĩ Á Đông, tranh thuỷ mặc vẽ núi, sông, trúc, mai không nhằm chép cảnh thật, mà gửi tâm trạng vào cảnh. Một cành mai gầy giữa nền trắng có thể là nỗi cô đơn; một con thuyền nhỏ dưới vách núi có thể là ý muốn lánh đời.

Ở Việt Nam, tranh của nho sĩ còn lại không nhiều, nhưng thú viết chữ — thư pháp — thì sống lâu: ông đồ ngày Tết, chữ treo trong nhà. Viết một chữ bằng bút lông đòi hỏi thở đều, tay vững, tâm trí đặt trọn vào nét bút.

Một nghiên cứu nhỏ năm 2016 của nhóm Girija Kaimal tại Đại học Drexel (Mỹ) cho thấy sau 45 phút làm nghệ thuật tự do (vẽ, nặn, cắt dán), phần lớn người tham gia có nồng độ cortisol — một hormone liên quan đến căng thẳng — giảm, bất kể có kinh nghiệm vẽ hay không. Nghiên cứu nhỏ, chưa thể nói chắc, nhưng nó gợi ý điều người xưa đã cảm thấy: cầm bút vẽ không cần đẹp vẫn có ích.

So sánh bốn thú: mỗi thú hợp với một kiểu buồn

Việc làm được ngay: cầm kỳ thi hoạ cho người hôm nay

Không cần là nho sĩ mới chơi được bốn thú này. Phiên bản đời thường:

• Cầm: lấy lại cây đàn guitar bỏ xó, tập một bài đơn giản. Không biết chơi nhạc cụ thì hát theo một bài mình thích, hoặc gõ nhịp. Điều quan trọng là mình làm âm nhạc, không chỉ nghe.
• Kỳ: chơi một ván cờ tướng với ông, với bố, với bạn cùng phòng. Hoặc ra công viên, đứng xem chiếu cờ của các cụ.
• Thi: viết vài dòng về điều đang buồn. Không cần vần, không cần hay. Có thể viết theo thể lục bát nếu thích, vì khuôn giúp mình chậm lại.
• Hoạ: vẽ nguệch ngoạc bằng bút chì, tô màu, chép một chữ Hán hay chữ quốc ngữ bằng bút lông. Mười lăm phút là đủ.

Một gợi ý nữa: chọn thú có người. Đàn cho một người nghe, cờ với một người, thơ đọc cho một người bạn. Chuyện Bá Nha nhắc ta rằng niềm an ủi lớn nhất của nghệ thuật là có người hiểu.

Khi nghệ thuật không đủ

Bốn thú tao nhã giúp được với nỗi buồn thường ngày. Liệu pháp nghệ thuật, liệu pháp âm nhạc là những chuyên ngành có đào tạo riêng, do người có chuyên môn thực hiện, không phải tự làm ở nhà mà thay được. Nếu nỗi buồn kéo dài trên hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày; nếu bạn không còn muốn chạm vào cả cây đàn, bàn cờ, cuốn sổ từng yêu thích; nếu ăn ngủ đảo lộn hay có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Đọc thêm

• Truyện Kiều (Nguyễn Du): các đoạn Kiều đánh đàn cho Kim Trọng và cho vợ chồng Thúc Sinh – Hoạn Thư, cho Hồ Tôn Hiến nghe — cùng một người, cùng cây đàn, mà mỗi lần một nỗi lòng.
• Flow (Mihaly Csikszentmihalyi, 1990): sách phổ thông về trạng thái đắm mình vào việc mình làm.
• Opening Up (James Pennebaker): giới thiệu các nghiên cứu về viết biểu cảm.
• Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) và các triển lãm thư pháp dịp Tết: nơi xem thư pháp, tranh cổ, tranh dân gian tận mắt.