Chén trà giải sầu: trà trong đời người Việt và nỗi buồn

Chén trà giải sầu không nhờ một chất thần kỳ nào trong lá trà, mà nhờ cái nếp đi kèm: ngồi xuống, đun nước, chờ, rót, mời. Với người Việt, trà là cái cớ để chậm lại và cái cớ để ngồi cạnh nhau. Hai thứ đó mới là phần làm nỗi buồn vơi bớt.

Trà trong đời người Việt: từ ấm chè xanh đến chén trà sen

Ít đồ uống nào len vào đời sống người Việt sâu như trà. Ở làng quê Bắc Bộ và miền Trung, nồi chè tươi nấu từ lá chè xanh đặt giữa sân, ai đi làm đồng về cũng múc một bát. Ở phố, ấm trà mạn rót trong chén nhỏ là thứ đầu tiên mời khách. Ở vỉa hè Hà Nội có cốc trà đá, ở Nam Bộ có bình trà đá miễn phí đặt sẵn trên bàn quán cơm. Câu ca dao "Chè Thái, gái Tuyên" cho thấy chè Thái Nguyên nổi tiếng từ lâu, đến mức thành một vế so sánh.

Mỗi vùng có một thứ trà gắn với mình:

Nhìn kỹ bảng trên sẽ thấy: phần lớn các kiểu uống trà của người Việt đều là uống cùng nhau. Bát chè xanh chuyền tay ở sân đình, ấm trà mời khách, cốc trà đá bên người lạ cùng bàn. Trà ít khi là thứ uống một mình trong im lặng như hình ảnh lãng mạn trên phim.

Trà và nỗi buồn trong sách cũ

Trung Hoa có Trà kinh của Lục Vũ, soạn vào đời Đường khoảng thế kỷ 8, được coi là sách chuyên về trà sớm nhất còn lại. Cũng đời Đường, nhà thơ Lư Đồng có bài thơ cảm ơn bạn gửi trà mới, nổi tiếng với đoạn tả bảy chén trà. Chén thứ nhất thấm giọng, chén thứ hai "phá cô muộn" — phá tan nỗi buồn cô quạnh, rồi các chén sau đến chuyện mồ hôi, chuyện nhẹ người như muốn bay. Đó là thơ, có phần phóng đại, nhưng nó ghi lại một cảm giác có thật: ngồi thong thả với chén trà ngon làm lòng người dịu đi.

Ở Việt Nam, giới nho sĩ thời Lê – Trịnh chơi trà rất cầu kỳ. Phạm Đình Hổ trong Vũ trung tuỳ bút có ghi về thói chuộng trà của giới quyền quý thời ông, từ chuyện chọn ấm, chọn chén đến chuyện tốn kém. Sang thế kỷ 20, Nguyễn Tuân trong tập Vang bóng một thời viết về những cụ đồ cuối mùa coi việc pha trà buổi sớm là một nghi lễ, thứ "vang bóng" của một lớp người đang qua.

Ở Nhật, trà đạo gắn với tên Sen no Rikyū (thế kỷ 16) và tinh thần "nhất kỳ nhất hội" (ichi-go ichi-e): mỗi lần ngồi trà là một lần duy nhất, không lặp lại. Ý này rất gần với nỗi buồn. Nó thừa nhận mọi thứ đều qua, và chính vì thế mà trân trọng khoảnh khắc đang ngồi đây.

Vì sao một ấm trà làm lòng dịu đi

Không có nghiên cứu nào cho thấy trà chữa được nỗi buồn hay trầm cảm. Một số nghiên cứu quan sát thấy người uống trà thường xuyên có tỷ lệ trầm cảm thấp hơn, nhưng kiểu nghiên cứu này không chứng minh được trà là nguyên nhân: người có thời gian ngồi trà thong thả có thể vốn có đời sống ổn định hơn, nhiều bạn bè hơn. Vì vậy, đừng coi trà là thuốc. Cái ta có thể nói chắc hơn là những gì đi kèm chén trà.

Nghi thức làm chậm nhịp

Pha trà có trình tự: đun nước, tráng ấm, cho trà, chế nước đầu rồi chắt đi, chế nước hai, chờ. Mỗi bước cần để ý một chút. Khi đang buồn, tâm trí hay quay vòng quanh một chuyện; những việc tay chân có trình tự rõ ràng giúp kéo nó về hiện tại vài phút. Không phải thiền, chỉ đơn giản là có một việc cụ thể để làm.

Hơi ấm và mùi hương

Cầm chén trà nóng trong lòng bàn tay, hít mùi trà, nghe tiếng nước rót — các giác quan được đánh thức nhẹ nhàng. Người buồn thường thấy mọi thứ nhạt, xám. Một cảm giác dễ chịu nhỏ, cụ thể, không thay đổi được hoàn cảnh nhưng nhắc rằng mình vẫn còn cảm nhận được cái dễ chịu.

Cái cớ để ngồi cạnh nhau

Đây có lẽ là phần quan trọng nhất. "Vào uống chén nước đã" là lời mời ngồi lại. Người đang buồn thường ngại nói "tôi buồn, ở lại với tôi". Nhưng mời một ấm trà thì dễ. Ngồi trà không bắt ai phải kể chuyện. Có thể chỉ ngồi, rót, nói chuyện thời tiết, rồi đến chén thứ ba mới buột ra điều đang nặng lòng. Thành ngữ "trà dư tửu hậu" vốn chỉ những câu chuyện phiếm sau bữa, cũng cho thấy trà gắn với lúc người ta thả lỏng để trò chuyện.

Uống trà khi buồn: những điều nên biết

Trà có caffeine. Một chén trà mạn đặc buổi tối có thể khiến người nhạy cảm khó ngủ. Mà thiếu ngủ thì nỗi buồn hôm sau nặng hơn: người mệt dễ cáu, dễ tủi thân, dễ thấy mọi chuyện tệ đi. Vài điều nhỏ:

• Uống trà đặc vào buổi sáng hoặc đầu chiều, buổi tối chuyển sang trà loãng hoặc nước ấm nếu bạn dễ mất ngủ.
• Đừng uống trà thay bữa. Người buồn hay bỏ bữa rồi uống trà, uống cà phê cho tỉnh, dễ cồn ruột, run tay, lòng bồn chồn thêm.
• Đừng tin quảng cáo "trà chữa buồn", "trà an thần chống trầm cảm". Một số loại trà thảo mộc được bán kèm lời hứa như vậy mà không có bằng chứng đủ mạnh. Nếu bạn đang dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ, hỏi bác sĩ trước khi thêm bất kỳ loại thảo dược nào.
• Trà không thay được lời nói. Ngồi trà một mình mỗi tối có thể dễ chịu, nhưng nếu nó thành cách để khỏi gặp ai, khỏi nói với ai, hãy để ý.

Việc làm được ngay

1. Pha một ấm trà có chủ ý. Không vừa uống vừa lướt điện thoại. Đun nước, nghe tiếng nước sôi, rót, cầm chén bằng cả hai tay, uống chậm. Mười phút thôi.
2. Mời một người. Một người bạn, mẹ, ông bà, đồng nghiệp. "Chiều nay uống trà không?" là câu dễ nói hơn "tôi đang buồn". Bạn không cần kể gì nếu chưa muốn.
3. Ra hiên, ra cửa sổ. Trà buổi sớm với chút nắng, chút gió có hai cái lợi: ánh sáng ban ngày và một khung cảnh khác bốn bức tường.
4. Tìm lại một ký ức trà. Ấm trà của ông, nồi chè xanh của bà, cốc trà đá thời sinh viên. Nhớ một ký ức ấm áp không xoá nỗi buồn hiện tại, nhưng nhắc rằng mình từng có, và còn có thể có, những lúc dễ chịu.

Nếu bạn là người bên cạnh

Thấy ai đó đang buồn mà không biết nói gì, một ấm trà là lời mở rất tự nhiên. Vài gợi ý:

• Pha trà rồi ngồi xuống, đừng hỏi dồn. Để im lặng một lúc cũng được.
• Rót trà cho người kia trước. Những cử chỉ chăm sóc nhỏ nói thay được nhiều điều.
• Nếu họ bắt đầu kể, nghe nhiều hơn khuyên. Đừng vội "thôi uống trà đi, quên chuyện đó đi".
• Đừng chuyển từ trà sang rượu với ý "cho quên". Rượu làm nỗi buồn nặng hơn, làm câu chuyện dễ đi lệch, và sáng hôm sau người buồn thường thấy tệ hơn.

Khi chén trà không đủ

Có những nỗi buồn không vơi đi dù đã ngồi trà, gặp bạn, đi dạo. Nếu buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trong hơn hai tuần; mất hứng thú với cả những thứ từng thích; ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng; hay thấy mình vô dụng, có ý nghĩ chết hoặc làm hại bản thân — hãy tìm gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự hại, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.

Đọc thêm

• Vang bóng một thời (Nguyễn Tuân): những trang viết về thú uống trà của lớp nho sĩ cũ.
• Vũ trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ): ghi chép phong tục, có phần về thói chơi trà thời Lê – Trịnh.
• The Book of Tea (Okakura Kakuzō, 1906): cuốn sách mỏng giới thiệu trà đạo Nhật với phương Tây, đã có bản dịch tiếng Việt.
• Tham quan vùng chè: các đồi chè Tân Cương (Thái Nguyên), rừng chè Shan tuyết vùng núi phía Bắc — đi bộ giữa đồi chè sáng sớm cũng là một thú giải sầu.