Mượn rượu tiêu sầu không làm nỗi buồn tan đi; nó chỉ làm tê một lúc, rồi trả lại nỗi buồn nặng hơn kèm theo mệt mỏi, mất ngủ và hối hận. Thơ cổ có nhiều câu say rất đẹp, nhưng đọc kỹ thì chính các thi nhân cũng thừa nhận điều đó. Ngoài đời, rượu là một trong những thứ làm nỗi buồn tệ đi nhanh nhất.
"Mượn rượu tiêu sầu" nghĩa là gì
"Mượn rượu tiêu sầu" là uống rượu với mong muốn quên đi hay làm tan nỗi buồn. Chữ "mượn" rất đáng để ý: người xưa biết rượu không phải thứ của mình, không giải quyết được gì, chỉ mượn tạm để qua một đêm. Câu thành ngữ này phổ biến đến mức nhiều người dùng nó như một lời giải thích tự nhiên cho việc uống khi buồn: "buồn quá, đi làm vài ly".
Bài này không bàn chuyện uống bao nhiêu là vừa. Nó trả lời một câu hỏi hẹp hơn: rượu có giúp được người đang buồn không? Và câu trả lời của cả văn chương lẫn y học đều là không.
Rượu trong thơ: đẹp, nhưng chính thi nhân cũng nói thật
Văn chương Á Đông có một dòng thơ rượu rất dài. Đào Uyên Minh, Lý Bạch ở Trung Hoa; Nguyễn Khuyến, Tản Đà ở Việt Nam đều nổi tiếng gắn với chén rượu. Đọc lướt, người ta dễ nghĩ rượu là bạn của nỗi buồn. Đọc kỹ, chính những câu thơ ấy lại nói điều ngược lại.
Lý Bạch: nâng chén tiêu sầu, sầu càng sầu
Lý Bạch, người được gọi là "thi tiên" và cũng nổi tiếng ham rượu, viết trong bài tiễn biệt ở lầu Tạ Thiếu, Tuyên Châu:
Trừu đao đoạn thuỷ thuỷ cánh lưu, / Cử bôi tiêu sầu sầu cánh sầu.
Nghĩa là: rút dao chém nước, nước càng chảy; nâng chén tiêu sầu, sầu càng sầu. Hình ảnh rất chính xác. Nỗi buồn giống dòng nước, chém vào thì nó vẫn chảy. Rượu không cắt được nỗi buồn; nó chỉ làm người cầm dao mệt hơn.
Nguyễn Du: tỉnh rượu rồi lại thương mình
Trong Truyện Kiều, những ngày Kiều sống ở lầu xanh được tả bằng hai câu ai cũng nhớ:
Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh, / Giật mình mình lại thương mình xót xa.
Nguyễn Du không tả lúc say mà tả lúc tỉnh. Cuộc vui, tiếng đàn, chén rượu qua đi, và còn lại một người một mình lúc gần sáng, xót xa hơn trước. Đó gần như là bản mô tả bằng thơ cho cái mà y học ngày nay gọi là tâm trạng sụt xuống sau khi rượu hết tác dụng.
Nguyễn Khuyến: rượu tiếng rằng hay
Trong bài Thu ẩm (Uống rượu mùa thu), Nguyễn Khuyến có câu "Rượu tiếng rằng hay, hay chả mấy" — tiếng là hay, mà hay chẳng được bao nhiêu. Một ông nghè nổi tiếng thú rượu tự nhận như vậy, với giọng hóm hỉnh pha ngậm ngùi.
Nói cách khác: thơ rượu đẹp vì nó là thơ. Cái đẹp nằm ở chữ, ở cảnh trăng, ở tình bạn, ở nỗi lòng của thi nhân. Rượu chỉ là đạo cụ. Lấy đạo cụ ấy ra đời thật để chữa buồn là hiểu sai bài thơ.
Ngoài đời: rượu làm gì với người đang buồn
Các tổ chức y tế như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), NHS (Anh) và Viện Quốc gia về lạm dụng rượu và nghiện rượu Hoa Kỳ (NIAAA) đều mô tả mối liên hệ giữa rượu và tâm trạng theo cùng một hướng. Có thể tóm lại như sau.
| Lúc | Cảm giác người uống thấy | Điều thật sự xảy ra |
|---|---|---|
| Vài ly đầu | Thả lỏng, bớt lo, dễ nói | Rượu làm chậm hoạt động thần kinh trung ương, giảm kiềm chế — cảm giác nhẹ là tạm thời |
| Uống thêm | Cảm xúc dâng lên, dễ khóc, dễ cáu, dễ nói điều sẽ hối hận | Khả năng phán đoán và tự kiểm soát giảm rõ |
| Đêm đó | Ngủ nhanh, tưởng ngủ ngon | Giấc ngủ nửa sau bị xáo trộn, hay tỉnh giấc, ngủ không sâu |
| Sáng hôm sau | Mệt, đau đầu, bồn chồn, xấu hổ | Tâm trạng sụt xuống thấp hơn trước khi uống; nỗi buồn cũ vẫn nguyên |
| Nếu lặp lại nhiều tuần | "Không uống thì không ngủ được, không vui được" | Nguy cơ phụ thuộc rượu tăng; rượu và trầm cảm kéo nhau đi xuống |
Vài điểm đáng nhấn mạnh:
- Rượu là chất ức chế thần kinh. Cảm giác hưng phấn ban đầu đến từ việc giảm kiềm chế, không phải từ niềm vui thật.
- Rượu phá giấc ngủ. Người buồn vốn đã hay khó ngủ. Rượu giúp chợp mắt nhanh nhưng làm giấc ngủ vụn, và một đêm ngủ kém đủ làm ngày hôm sau nặng nề hơn.
- Rượu và trầm cảm liên quan hai chiều. Người đang trầm cảm dễ dùng rượu để tự xoa dịu; người uống nhiều thường xuyên có nguy cơ trầm cảm cao hơn. Hai thứ tiếp sức cho nhau.
- Rượu làm người ta bốc đồng hơn. Với người đang rất đau khổ, sự bốc đồng đó có thể dẫn tới những hành động làm hại bản thân mà lúc tỉnh táo họ không làm. Đây là lý do các bác sĩ đặc biệt khuyên người đang buồn sâu, đang khủng hoảng tránh xa rượu bia.
- WHO nhấn mạnh rằng về mặt sức khoẻ, không có mức uống rượu nào được coi là an toàn tuyệt đối.
Vì sao "uống cho quên" vẫn hấp dẫn
Hiểu vì sao nó hấp dẫn thì dễ cưỡng lại hơn.
- Nó nhanh. Mọi cách giải sầu khác đều cần thời gian: nói chuyện, đi bộ, viết, ngủ đủ. Rượu cho cảm giác nhẹ trong vài chục phút.
- Nó được xã hội chấp nhận. "Đi nhậu cho quên" là lời rủ quen thuộc. Từ chối đôi khi bị coi là không nể bạn.
- Nó cho phép khóc, cho phép nói. Nhiều người, nhất là đàn ông, chỉ dám nói "tao buồn" khi đã có hơi men. Vấn đề ở đây không phải rượu, mà là ta thiếu những chỗ an toàn để nói thật khi tỉnh táo.
- Thơ ca, phim ảnh tô đẹp nó. Cảnh người thất tình ngồi uống một mình dưới mưa xuất hiện quá nhiều lần đến mức trông như một phần tự nhiên của nỗi buồn.
Nhận ra những điều này không phải để tự trách. Nó để mình thấy: cái mình thật sự cần là sự nhẹ lòng, một người nghe và một giấc ngủ — và có những đường khác đến đó mà không phải trả giá bằng sáng hôm sau.
Việc làm được ngay thay cho chén rượu
- Đổi ly rượu thành ấm trà hoặc ly nước ấm, và giữ nguyên phần quan trọng: ngồi với một người, nói chuyện.
- Đi bộ trước khi quyết định. Khi cơn muốn "làm vài ly" đến, ra ngoài đi bộ hai mươi phút. Cơn thèm và cơn buồn dữ dội thường dịu đi sau một lúc vận động.
- Nói thật khi tỉnh. Gọi cho một người bạn: "Tao đang buồn, nói chuyện chút được không?" Câu này khó nói hơn "đi nhậu không", nhưng nó đi thẳng tới điều mình cần.
- Có sẵn một câu từ chối. "Dạo này tao không uống, ngủ không được." "Mai tao phải dậy sớm." Không cần giải thích dài.
- Để ý giấc ngủ. Nếu bạn uống vì không ngủ được, đó là dấu hiệu nên tìm hiểu về giấc ngủ và có thể gặp bác sĩ, không phải tăng thêm ly.
Nếu bạn là người bên cạnh
Bạn bè đang buồn, phản xạ quen của nhiều người là rủ đi nhậu. Thử đổi phản xạ đó:
- Rủ đi ăn, đi uống cà phê, đi bộ, đánh cầu, ngồi trà. Mục đích là ở cạnh nhau, không phải say cùng nhau.
- Đừng ép "uống đi cho quên". Câu này nghe thân tình nhưng đẩy người kia vào thứ làm họ tệ hơn.
- Nếu thấy người đó uống một mình nhiều hơn, uống thường xuyên hơn từ khi có chuyện buồn, hãy nói nhẹ nhàng điều mình lo, và gợi ý gặp bác sĩ.
- Nếu người đang say nói về chuyện chết hoặc làm hại bản thân, hãy coi đó là nghiêm túc: ở lại với họ, không để họ một mình, nhờ thêm người, và gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế nếu cần.
Khi nào cần tìm người giúp
Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện khi thấy mình:
- Uống rượu bia để chịu được nỗi buồn, để ngủ được, gần như mỗi ngày.
- Muốn bớt mà không bớt được, hoặc thấy bồn chồn, run tay khi không uống.
- Buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú; ăn, ngủ, làm việc bị ảnh hưởng.
- Thấy mình vô dụng, có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân.
Có ý nghĩ tự tử hay làm hại bản thân, nhất là khi đang có rượu trong người, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đừng ở một mình lúc đó.
Đọc thêm
- Trang về rượu và sức khoẻ tâm thần của NHS (Anh) và fact sheet về rượu của WHO: dễ đọc, có số liệu.
- Truyện Kiều (Nguyễn Du): đọc lại đoạn Kiều ở lầu xanh để thấy cái "tỉnh rượu, tàn canh" được tả tinh tế thế nào.
- Thơ Lý Bạch, Nguyễn Khuyến bản có chú giải: đọc thơ rượu như đọc thơ về nỗi lòng con người, không như lời khuyên uống.
Câu hỏi thường gặp
Mượn rượu tiêu sầu có tác dụng không?
Không. Rượu chỉ làm tê cảm xúc trong thời gian ngắn, sau đó tâm trạng thường sụt xuống thấp hơn, giấc ngủ kém đi và nỗi buồn cũ vẫn còn nguyên. Uống để chịu buồn lặp lại nhiều lần còn làm tăng nguy cơ phụ thuộc rượu và trầm cảm.
"Nâng chén tiêu sầu sầu càng sầu" là thơ của ai?
Đó là ý câu thơ "Cử bôi tiêu sầu sầu cánh sầu" của Lý Bạch, đi liền sau câu "Trừu đao đoạn thuỷ thuỷ cánh lưu" (rút dao chém nước, nước càng chảy). Câu thơ nằm trong bài tiễn biệt ở lầu Tạ Thiếu, Tuyên Châu. Chính nhà thơ ham rượu nhất đời Đường đã nói rượu không làm vơi sầu.
Vì sao uống rượu khi buồn lại thấy buồn hơn?
Rượu là chất ức chế thần kinh. Cảm giác nhẹ ban đầu là do giảm kiềm chế; khi rượu hết tác dụng, tâm trạng sụt xuống, cộng thêm giấc ngủ bị xáo trộn và mệt mỏi. Rượu cũng làm cảm xúc dâng mạnh hơn, dễ khóc, dễ cáu, dễ hối hận.
Bạn bè đang buồn thì có nên rủ đi nhậu không?
Không nên. Thứ người đang buồn cần là có người ở bên và lắng nghe, không phải say. Hãy rủ đi ăn, uống cà phê, đi bộ, chơi thể thao hay ngồi trà; và đừng ép "uống đi cho quên".
Khi nào việc uống rượu lúc buồn là đáng lo?
Khi bạn uống để chịu được nỗi buồn hoặc để ngủ gần như mỗi ngày, muốn bớt mà không bớt được, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó cần gặp bác sĩ; có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với người tin cậy, đến cơ sở y tế hoặc gọi 115.
