Thả thuyền giấy hay thả chiếc lá theo dòng nước là một nghi thức nhỏ để "gửi" nỗi buồn đi: mình viết hoặc nghĩ về điều nặng lòng, đặt nó lên một vật nhẹ, rồi nhìn nó trôi xa. Nghi thức không làm chuyện buồn biến mất, nhưng nghiên cứu tâm lý cho thấy những hành động tượng trưng như vậy có thể giúp con người bớt bám vào một ý nghĩ và thấy mình có chút quyền làm chủ cảm xúc.
Thuyền giấy và chiếc lá trong ký ức người Việt
Hầu như ai lớn lên ở Việt Nam cũng từng gấp thuyền giấy. Mưa rào mùa hạ, nước ngập ngõ, đứa trẻ xé tờ giấy vở gấp thành chiếc thuyền con, thả xuống rãnh nước trước cửa rồi chạy theo xem nó trôi tới đâu. Ở quê có thêm thuyền bằng lá: bẹ chuối, lá bàng, lá mít ghim bằng que tre. Thuyền chìm, thuyền mắc vào bờ, thuyền trôi mất hút — tuổi thơ không mấy ai buồn vì chuyện đó, vì cái vui nằm ở lúc thả và lúc đuổi theo.
Lớn lên, nhiều người tình cờ quay lại với cử chỉ ấy theo một nghĩa khác: ngồi bên mương, bên suối, thả một chiếc lá xuống nước và nghĩ về một điều mình muốn buông. Không ai dạy, nhưng hình ảnh "gửi cho nước cuốn đi" có sẵn trong ngôn ngữ: "nước chảy qua cầu", "chuyện đã như nước trôi", "để nó trôi đi". Người Việt vốn nói về chuyện buông bỏ bằng hình ảnh dòng nước.
Những tục "gửi theo dòng nước" trên thế giới
Thả vật nhẹ xuống nước như một cách gửi đi điều gì đó có mặt ở nhiều nền văn hoá. Có thể kể vài ví dụ, với lưu ý rằng đây là phong tục và giai thoại, không phải lời khẳng định về chuyện tâm linh.
| Nơi | Tục hoặc giai thoại | Ý nghĩa người ta gửi gắm |
|---|---|---|
| Trung Hoa, đời Đường | Giai thoại "lá đỏ đề thơ": cung nữ viết thơ lên chiếc lá đỏ, thả theo dòng nước chảy ra khỏi cung, có người nhặt được | Gửi nỗi cô đơn ra ngoài bức tường; có nhiều dị bản, thuộc loại truyện kể |
| Nhật Bản | Nagashi-bina: thả búp bê giấy trên thuyền nhỏ xuống sông dịp lễ bé gái tháng Ba ở một số địa phương | Theo quan niệm cũ, gửi đi điều xui rủi; nay giữ như nếp lễ hội |
| Ấn Độ – Bengal | Bài thơ "Paper Boats" của Rabindranath Tagore trong tập The Crescent Moon (1913): cậu bé ngày ngày thả thuyền giấy xuống dòng suối | Mong có người ở nơi xa nhặt được, biết mình là ai |
| Việt Nam | Trẻ con thả thuyền giấy khi mưa, thả thuyền lá ở mương làng | Niềm vui tuổi thơ; lớn lên thành cách nhớ, cách buông |
Thả đèn hoa đăng cũng là một tục gần gũi, nhưng gắn với lễ hội và có câu chuyện riêng; bài này chỉ bàn chiếc thuyền giấy, chiếc lá đơn sơ mà ai cũng làm được.
Tâm lý học nói gì về những nghi thức "gửi đi"
Thoạt nghe, gửi nỗi buồn theo chiếc lá giống một ý nghĩ lãng mạn. Nhưng có vài hướng nghiên cứu giúp hiểu vì sao nó có tác dụng thật với nhiều người.
Ý nghĩ được "vật chất hoá" thì dễ bỏ hơn
Năm 2013, nhóm của Pablo Briñol và Richard Petty công bố trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm: người tham gia viết ý nghĩ của mình ra giấy, rồi hoặc giữ tờ giấy lại, hoặc vứt nó đi. Những người vứt tờ giấy đi ít dựa vào các ý nghĩ đó khi đánh giá sau này hơn người giữ lại. Nghiên cứu này không nói về nỗi buồn cụ thể và cần được kiểm chứng thêm, nhưng nó gợi ý rằng tâm trí phần nào đối xử với ý nghĩ như đồ vật: thấy nó bị bỏ đi thì cũng bớt bám vào nó.
Nghi thức giúp ta thấy mình làm chủ được chút gì đó
Năm 2014, Michael Norton và Francesca Gino (Đại học Harvard) công bố nghiên cứu về nghi thức sau mất mát. Họ nhận thấy người thực hiện một nghi thức nhỏ — tự đặt ra hay theo phong tục — sau khi mất mát thường báo cáo cảm giác đau buồn nhẹ hơn, và cảm giác "mình kiểm soát được phần nào" đóng vai trò quan trọng. Nỗi buồn hay đi kèm cảm giác bất lực; một hành động có bắt đầu, có kết thúc, dù nhỏ, trả lại cho ta một chút quyền chủ động.
Hình ảnh chiếc lá trôi trong trị liệu
Trong liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT), một hướng trị liệu tâm lý do Steven Hayes và cộng sự phát triển, có một bài tập tưởng tượng quen thuộc: hình dung mình ngồi bên dòng suối, mỗi ý nghĩ hiện ra thì đặt nó lên một chiếc lá và nhìn nó trôi đi. Mục đích không phải xua ý nghĩ, mà là nhìn nó như một ý nghĩ — có đến, có đi — thay vì để nó chiếm hết tâm trí. Thả lá thật trên nước thật có thể coi là phiên bản "cầm nắm được" của hình ảnh ấy.
Cần nói rõ: những nghiên cứu này cho thấy nghi thức có thể giúp, không cho thấy nó thay được việc trò chuyện, nghỉ ngơi hay điều trị khi cần.
Thả thuyền giấy thế nào cho có ý nghĩa
Không có cách "đúng", nhưng có vài điều làm nghi thức này trọn vẹn hơn.
- Chọn điều mình muốn gửi đi. Không cần là chuyện lớn. "Nỗi bực vì bị hiểu lầm hôm qua." "Cảm giác mình không đủ tốt sau kỳ thi." Gọi được tên nó đã là một bước.
- Viết lên giấy, hoặc chỉ nghĩ trong đầu. Viết vài chữ lên tờ giấy trước khi gấp thuyền, hoặc cầm chiếc lá và nói thầm điều đó.
- Gấp chậm. Gấp thuyền giấy có trình tự: gấp đôi, gấp góc, mở đáy, kéo hai bên. Tay làm từng bước, tâm trí theo đó mà chậm lại.
- Thả và nhìn. Đặt thuyền xuống nước, nhìn nó trôi đến khi khuất. Đừng vội quay đi. Khoảnh khắc nhìn theo là phần quan trọng của nghi thức.
- Làm một việc khác ngay sau đó. Đi bộ về, uống chén trà, gọi điện cho ai đó. Nghi thức khép lại một chương nhỏ; việc tiếp theo mở chương mới.
Thả ở đâu cho an toàn và sạch
- Chọn chỗ nước nông, bờ thoải, đứng vững: con mương, rãnh nước sau mưa, suối cạn, bờ ao có bậc. Không cần ra chỗ nước sâu hay chỗ cao.
- Trẻ nhỏ thả thuyền luôn phải có người lớn bên cạnh.
- Dùng lá thật hoặc giấy thường, không dùng giấy tráng nhựa, túi ni lông, không gắn nến. Một chiếc lá tự phân huỷ, một tờ giấy bóng kính thì nằm lại trong nước rất lâu.
- Không thả vào hồ, sông nơi có biển cấm xả rác. Ở thành phố không tiện ra nước, có thể thả trong chậu nước ngoài sân, hoặc đơn giản là gấp thuyền, viết lên đó, rồi xé nhỏ bỏ vào thùng rác — tác dụng "vứt đi" vẫn còn.
Khi thả rồi mà nỗi buồn vẫn quay lại
Gần như chắc chắn nỗi buồn sẽ quay lại. Thả thuyền giấy không phải phép màu. Ý nghĩ "mình không đủ tốt" sẽ còn hiện ra, chiều mưa sau vẫn có thể nhớ người cũ. Điều đó không có nghĩa nghi thức thất bại. Mục đích của nó là cho mình thấy: ý nghĩ này có thể được đặt xuống, dù chỉ một lúc. Lần sau nó đến, mình biết là có thể đặt xuống lần nữa.
Người làm vườn không nhổ cỏ một lần là xong. Gửi nỗi buồn đi cũng vậy: có những điều cần thả nhiều lần, mỗi lần nhẹ hơn một chút.
Nếu bạn là người bên cạnh
- Với trẻ con đang buồn — mất đồ chơi, bị bạn giận, chuyển trường — gấp thuyền giấy cùng con là cách tự nhiên để nói chuyện mà không cần ngồi đối diện chất vấn. Con có thể kể khi tay đang bận.
- Với người lớn, gợi ý nhẹ: "Mình đi dạo bờ suối không?" Ngồi bên nước, có khi người kia tự nhặt một chiếc lá.
- Đừng biến nó thành bài học "thả đi là quên hết". Hãy để người kia tự đặt ý nghĩa.
Khi nào cần tìm người giúp
Nghi thức nhỏ hợp với nỗi buồn thường ngày. Nếu nỗi buồn kéo dài trên hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày; nếu bạn mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ đảo lộn, thấy mình vô dụng hay có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- The Crescent Moon (Rabindranath Tagore, 1913): tập thơ về tuổi thơ, có bài "Paper Boats", đã có bản dịch tiếng Việt.
- Sách nhập môn về liệu pháp chấp nhận và cam kết (ACT), ví dụ The Happiness Trap của Russ Harris, có giới thiệu bài tập chiếc lá trôi.
- Các bài phổ biến khoa học về nghi thức và đau buồn của Michael Norton, Francesca Gino.
Câu hỏi thường gặp
Thả thuyền giấy có giúp bớt buồn thật không?
Với nhiều người là có, nhưng như một nghi thức nhỏ chứ không phải cách chữa. Nghiên cứu cho thấy viết ý nghĩ ra rồi bỏ đi giúp bớt bám vào nó, và nghi thức sau mất mát giúp người ta thấy mình chủ động hơn. Nỗi buồn có thể quay lại, và có thể thả nhiều lần.
Thả lá theo dòng nước có ý nghĩa gì?
Đó là cách tượng trưng để gửi đi một ý nghĩ hay nỗi buồn, dựa trên hình ảnh "nước cuốn trôi" có sẵn trong ngôn ngữ nhiều dân tộc. Trong trị liệu tâm lý ACT có bài tập tưởng tượng đặt từng ý nghĩ lên chiếc lá trôi, để nhìn nó như một ý nghĩ có đến có đi.
Giai thoại lá đỏ đề thơ là gì?
Đó là giai thoại đời Đường kể một cung nữ viết thơ lên chiếc lá đỏ, thả theo dòng nước chảy ra ngoài cung và có người nhặt được. Chuyện có nhiều dị bản, thuộc loại truyện kể chứ không phải sử liệu chắc chắn, nhưng thường được nhắc như hình ảnh gửi nỗi lòng theo dòng nước.
Thả thuyền giấy ở đâu thì an toàn?
Nên chọn chỗ nước nông, bờ thoải, đứng vững như mương, rãnh nước sau mưa, suối cạn hay chậu nước ngoài sân. Trẻ nhỏ luôn cần người lớn bên cạnh. Dùng giấy thường hoặc lá thật, không dùng giấy tráng nhựa hay ni lông để khỏi làm bẩn nguồn nước.
Không có sông suối thì làm thế nào?
Có thể thả thuyền trong chậu nước, hoặc viết điều muốn buông lên giấy, gấp lại rồi xé nhỏ bỏ đi. Điều có tác dụng là hành động gọi tên rồi đặt xuống, không nhất thiết phải có dòng nước thật.
