Khi người thân nói "muốn biến mất", "giá mà không tỉnh dậy nữa", "mọi người sẽ tốt hơn nếu không có mình", hãy coi đó là lời cầu cứu và làm ngay ba việc: ở lại bên họ, hỏi thẳng một cách bình tĩnh xem họ có đang nghĩ đến chuyện làm hại bản thân không, và tìm trợ giúp y tế. Nếu họ đang có ý định hoặc đang trong nguy hiểm, đừng để họ một mình, đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Hỏi thẳng không "gợi ý" cho họ — nó cho họ cơ hội được nói ra.
Những câu nói không nên bỏ qua
Người đang nghĩ đến cái chết hiếm khi nói thẳng. Họ thường nói vòng, nửa đùa nửa thật, hoặc nói một lần rồi thôi. Những câu như sau đáng được dừng lại và hỏi thêm:
- "Muốn biến mất khỏi đây."
- "Ngủ một giấc không dậy nữa thì tốt."
- "Mình chỉ là gánh nặng."
- "Không có mình chắc mọi người nhẹ nhõm hơn."
- "Chẳng còn gì đáng sống."
- "Nếu mình có chuyện gì, nhờ cậu…"
Ngoài lời nói, có những thay đổi đáng chú ý, nhất là khi xuất hiện cùng lúc với một giai đoạn buồn bã, trầm cảm hay một biến cố lớn:
- Cho đi những đồ vật quý, sắp xếp giấy tờ, nói lời từ biệt hoặc cảm ơn bất thường.
- Rút khỏi mọi người, không trả lời tin nhắn, bỏ những việc từng quan trọng.
- Uống rượu bia, dùng chất kích thích nhiều hơn.
- Bỗng nhiên bình thản lạ thường sau một thời gian rất khổ sở, mà không có lý do rõ ràng.
- Tìm hiểu, nói nhiều về cái chết.
Không có dấu hiệu nào chắc chắn. Nhưng khi bạn thấy lo, nỗi lo ấy đủ lý do để hỏi.
Bước 1: Ở lại và lắng nghe
Việc quan trọng nhất là đừng lảng đi. Khi ai đó nói một câu như trên, phản xạ tự nhiên là đùa cho qua ("nói vớ vẩn") hoặc trấn an vội ("thôi đừng nghĩ linh tinh"). Hãy dừng lại.
- Tìm một chỗ yên tĩnh, tắt bớt điện thoại, ngồi xuống.
- Để họ nói. Đừng cắt ngang bằng lời khuyên hay lời trách.
- Công nhận: "Nghe như dạo này cậu khổ lắm." "Cảm ơn em đã kể với chị."
Bước 2: Hỏi thẳng, bình tĩnh
Nhiều người sợ rằng hỏi về ý nghĩ tự tử sẽ "gieo" ý nghĩ ấy vào đầu người kia. Một tổng quan nghiên cứu năm 2014 của Dazzi và cộng sự, tổng hợp các nghiên cứu đã có, cho thấy hỏi về ý nghĩ tự tử không làm tăng nguy cơ, và có thể làm người được hỏi thấy nhẹ hơn vì cuối cùng có người hiểu.
Có thể hỏi:
- "Khi cậu nói muốn biến mất, có phải cậu đang nghĩ đến chuyện kết thúc cuộc sống không?"
- "Em có đang nghĩ đến việc làm hại bản thân không?"
Hỏi bằng giọng bình thường, không hoảng hốt, không gay gắt. Nếu câu trả lời là "có", hãy giữ bình tĩnh và cảm ơn họ đã nói thật. Đừng hứa giữ bí mật — sự an toàn của họ quan trọng hơn.
Bước 3: Tìm trợ giúp — mức nào làm gì
| Tình huống | Làm gì |
|---|---|
| Họ đang trong nguy hiểm ngay lúc này, đã có ý định hoặc đã có hành động | Không để họ một mình. Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Gọi thêm người nhà đến hỗ trợ |
| Họ thừa nhận có ý nghĩ về cái chết, nhưng chưa có ý định cụ thể | Ở bên họ, báo cho người thân đáng tin, đưa họ đi khám sớm nhất có thể: khoa tâm thần, bệnh viện tâm thần, bác sĩ |
| Họ đang rất buồn, nói những câu mơ hồ, chưa rõ có ý nghĩ tự hại không | Hỏi thẳng như trên, tiếp tục để ý, khuyến khích và đi cùng họ đến gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý |
Trong lúc chờ hỗ trợ, nếu được, hãy làm cho xung quanh an toàn hơn theo hướng dẫn của nhân viên y tế, và ở cùng họ. Bạn không cần tự giải quyết mọi chuyện — việc của bạn là kết nối họ với người có chuyên môn.
Những điều không nên làm
- Không tranh luận xem cuộc sống của họ có đáng sống không, không liệt kê "con còn có bố mẹ, có tương lai".
- Không giảng đạo lý, không trách móc ("nghĩ thế là ích kỷ", "nghĩ đến bố mẹ chưa").
- Không thách thức, không đùa cợt.
- Không hứa giữ bí mật chuyện liên quan đến an toàn tính mạng.
- Không để họ ở một mình khi họ đang trong khủng hoảng.
- Không tự nhận mình là người duy nhất giúp được. Cần có thêm người thân và nhân viên y tế.
Sau khủng hoảng: những ngày tiếp theo
Qua cơn nguy hiểm không có nghĩa là đã ổn. Những tuần sau một khủng hoảng, nhất là sau khi xuất viện, là giai đoạn người ấy cần được để ý nhiều.
- Giúp họ giữ lịch tái khám, đi cùng nếu họ muốn.
- Liên lạc đều: một tin nhắn mỗi ngày, một bữa cơm mỗi tuần.
- Hỏi trực tiếp nhân viên y tế: gia đình nên để ý dấu hiệu gì, gọi cho ai khi lo.
- Giữ sinh hoạt bình thường, đừng biến họ thành "người bệnh" trong mắt cả nhà.
Còn bạn — người vừa nghe những lời ấy
Nghe người mình thương nói muốn biến mất là một cú sốc. Bạn có thể thấy sợ, giận, bất lực, có lỗi. Đó là phản ứng bình thường. Hãy kể với một người bạn tin, và nếu thấy quá sức, chính bạn cũng nên gặp chuyên gia tâm lý. Bạn không có lỗi với những gì người kia đang trải qua, và bạn không phải gánh một mình.
Nếu chính bạn đang có những ý nghĩ ấy
Nếu bạn đang đọc bài này vì chính mình đang nghĩ đến chuyện biến mất: những ý nghĩ đó là dấu hiệu bạn đang chịu một nỗi đau quá sức, không phải dấu hiệu bạn yếu đuối hay có lỗi. Nỗi đau ấy có thể được giúp. Hãy nói ngay với một người tin cậy — bố mẹ, anh chị em, bạn thân, thầy cô — câu đơn giản "mình đang nghĩ đến chuyện không muốn sống nữa". Nếu thấy mình không an toàn, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Đừng ở một mình với những ý nghĩ này tối nay.
Câu hỏi thường gặp
Người thân nói muốn biến mất thì phải làm gì?
Hãy coi đó là lời cầu cứu: ở lại bên họ, lắng nghe, hỏi thẳng một cách bình tĩnh xem họ có nghĩ đến việc làm hại bản thân không, và tìm trợ giúp y tế. Nếu họ đang trong nguy hiểm, đừng để họ một mình, gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất.
Hỏi thẳng về ý nghĩ tự tử có làm họ nghĩ đến nhiều hơn không?
Không. Tổng quan nghiên cứu năm 2014 của Dazzi và cộng sự cho thấy hỏi về ý nghĩ tự tử không làm tăng nguy cơ. Ngược lại, được hỏi han nghiêm túc thường giúp người ta nói ra và được giúp sớm hơn.
Có nên giữ bí mật khi người thân kể muốn chết?
Không nên hứa giữ bí mật chuyện liên quan đến an toàn tính mạng. Hãy nói nhẹ nhàng rằng bạn quá thương họ nên cần có thêm người giúp. Báo cho người nhà đáng tin và nhân viên y tế.
Dấu hiệu nào cho thấy một người đang nghĩ đến cái chết?
Nói về việc muốn biến mất, là gánh nặng, không còn gì đáng sống; cho đi đồ quý, nói lời từ biệt; rút khỏi mọi người; uống rượu nhiều hơn; hoặc bỗng bình thản lạ sau thời gian rất khổ sở. Không có dấu hiệu nào chắc chắn, nên khi lo thì hãy hỏi.
Không nên nói gì với người đang muốn chết?
Tránh tranh luận về giá trị cuộc sống, giảng đạo lý, trách họ ích kỷ, đùa cợt hay thách thức. Những câu đó làm họ thôi nói. Thay vào đó hãy lắng nghe, công nhận nỗi đau và tìm trợ giúp y tế.
