Kỳ thị bệnh tâm lý là khi người có vấn đề sức khoẻ tâm thần bị gán nhãn, coi thường, xa lánh — và nhiều khi bắt đầu từ chính những chữ ta dùng hằng ngày như "điên", "tâm thần", "thần kinh" để chửi hay để đùa. Cách nói đúng hơn rất đơn giản: nói về người trước, bệnh sau ("một người đang sống với trầm cảm" thay vì "đứa trầm cảm"), gọi đúng tên vấn đề, và không dùng tên bệnh làm lời mắng. Bỏ được những chữ ấy giúp người đang khổ dám đi khám sớm hơn.
Kỳ thị là gì và vì sao nó nguy hiểm
Năm 1963, nhà xã hội học Erving Goffman xuất bản cuốn Stigma (Kỳ thị), mô tả cách một đặc điểm bị xã hội coi là "khiếm khuyết" có thể biến một con người thành chỉ còn là cái nhãn ấy trong mắt người khác. Từ đó, các nhà nghiên cứu, nổi bật là Patrick Corrigan (Hoa Kỳ), phân biệt vài kiểu kỳ thị với vấn đề sức khoẻ tâm thần:
| Kiểu kỳ thị | Biểu hiện | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kỳ thị từ cộng đồng | Định kiến, xa lánh, phân biệt đối xử | "Đừng chơi với nó, nó bị tâm thần" |
| Tự kỳ thị | Người bệnh tin vào định kiến và tự coi thường mình | "Mình yếu đuối, mình là đồ bỏ đi" |
| Né nhãn | Không đi khám để khỏi bị gắn nhãn | "Đi khám tâm thần rồi ai dám lấy" |
| Kỳ thị trong cơ cấu | Quy định, cách làm việc bất lợi cho người bệnh | Bị gạt khỏi cơ hội làm việc chỉ vì từng điều trị tâm lý |
Hậu quả lớn nhất của kỳ thị không phải là vài câu nói khó nghe, mà là người cần giúp không dám tìm giúp. Nhiều người chịu đựng trầm cảm, lo âu hàng năm trời, chỉ vì sợ bị gọi là "điên". Corrigan và cộng sự gọi một hậu quả của tự kỳ thị là hiệu ứng "cố làm gì" (why try): người bệnh tin rằng mình không xứng đáng hay không thể có cuộc sống tốt, nên thôi không cố gắng nữa.
Chữ "điên", "tâm thần" trong tiếng Việt
Trong tiếng Việt đời thường, "điên", "khùng", "tâm thần", "thần kinh", "dở hơi" được dùng để chửi, để trêu, để chê một ý kiến. "Mày bị tâm thần à?" là câu có thể nghe ở bất cứ đâu, từ sân trường đến bàn nhậu. Những người lớn tuổi còn nhớ cách gọi "nhà thương điên" cho các cơ sở điều trị tâm thần từ thời trước.
Người nói thường không có ý xấu. Nhưng với một người đang có vấn đề sức khoẻ tâm thần, mỗi lần nghe tên bệnh của mình bị dùng như lời chửi là một lần được nhắc rằng nếu ai biết, mình sẽ bị nhìn như thế. Và một đứa trẻ lớn lên với những câu ấy sẽ coi chữ "tâm thần" là đáng xấu hổ, để rồi khi chính mình cần giúp, sẽ ngại nói.
Cũng cần nói rõ: "tâm thần" là tên một chuyên khoa y học chính thức — khoa tâm thần, bác sĩ tâm thần, bệnh viện tâm thần. Bản thân chữ ấy không có lỗi. Vấn đề là khi nó bị dùng để mắng, để chế giễu.
Nói thế nào cho đúng: bảng thay thế
| Nên tránh | Có thể nói |
|---|---|
| "Đứa trầm cảm", "bọn tâm thần" | "Một người đang sống với trầm cảm", "người có vấn đề sức khoẻ tâm thần" |
| "Nó bị điên rồi" | "Bạn ấy đang gặp khó khăn về sức khoẻ tâm thần", hoặc gọi đúng tên nếu biết |
| "Nhà thương điên" | "Bệnh viện tâm thần", "khoa tâm thần" |
| "Bị thần kinh à?" (để chửi) | Nói thẳng điều mình không đồng ý: "Tớ không đồng ý với ý đó" |
| "Trầm cảm quá đi" (khi chỉ hơi chán) | "Chán quá", "nản quá" |
| "Bệnh nhân tâm thần gây án" (trên báo) | Chỉ nêu tình trạng sức khoẻ khi thật sự liên quan và đã được xác nhận |
| "Cô ấy bị OCD" (vì thích gọn gàng) | "Cô ấy rất thích gọn gàng" |
Nguyên tắc chung mà nhiều tổ chức y tế khuyến nghị là đặt con người trước bệnh: bệnh là một điều người ta đang gặp, không phải toàn bộ con người họ. Ta không nói "đứa tiểu đường", sao lại nói "đứa trầm cảm"?
Những định kiến cần gỡ
- "Người bệnh tâm thần nguy hiểm." Phần lớn người có vấn đề sức khoẻ tâm thần không bạo lực. Các tài liệu y tế công cộng còn chỉ ra họ dễ là nạn nhân của bạo lực hơn là người gây ra.
- "Bệnh tâm thần không chữa được." Nhiều vấn đề như trầm cảm, lo âu điều trị được, và nhiều người hồi phục, sống, làm việc bình thường.
- "Đi khám tâm thần là có vấn đề nặng." Phần lớn người đến khám vì mất ngủ, căng thẳng, buồn kéo dài.
- "Là do yếu đuối, do gia đình dạy dỗ kém." Nguyên nhân thường là nhiều yếu tố đan xen, không phải lỗi của ai. Bài về ngộ nhận trong danh mục này bàn kỹ hơn.
Điều gì thật sự làm giảm kỳ thị
Các nghiên cứu tổng hợp, trong đó có phân tích của Corrigan và cộng sự năm 2012, cho thấy cách hiệu quả nhất để giảm kỳ thị là tiếp xúc: được nghe trực tiếp một người từng trải qua vấn đề sức khoẻ tâm thần kể chuyện của họ. Cung cấp kiến thức cũng có ích, nhưng tiếp xúc thường tạo thay đổi rõ hơn, nhất là ở người lớn. Các chiến dịch lớn như Time to Change ở Anh (2007–2021) dựa nhiều vào việc để người trong cuộc lên tiếng.
Ở mức cá nhân, điều này có nghĩa: khi một người dám kể "mình từng điều trị trầm cảm", cách ta đón nhận câu chuyện ấy có thể thay đổi cả một nhóm bạn, một lớp học, một phòng làm việc.
Việc làm được ngay
- Bỏ tên bệnh khỏi lời chửi và lời đùa. Bắt đầu từ chính mình, rồi nhẹ nhàng nhắc người khác.
- Dạy con từ nhỏ. Khi con nói "bạn ấy bị điên", hỏi lại: "Con thấy bạn ấy làm gì?" và giải thích rằng ai cũng có lúc cần bác sĩ, kể cả bác sĩ cho tâm trạng.
- Ở chỗ làm: giữ kín chuyện sức khoẻ của đồng nghiệp, không bàn tán. Nếu bạn quản lý người khác, cho phép nghỉ đi khám như mọi bệnh khác.
- Trên mạng: không chia sẻ tin, clip chế giễu người có biểu hiện bất thường. Khi viết về một vụ việc, không quy kết "do bệnh tâm thần" khi chưa có xác nhận. WHO có hướng dẫn riêng cho báo chí về cách đưa tin liên quan đến sức khoẻ tâm thần.
- Nếu bạn là người trong cuộc: bạn không có nghĩa vụ kể với ai. Nhưng nếu muốn kể, hãy chọn người an toàn trước. Và nhớ rằng những định kiến kia nói về người nói, không nói về bạn.
Khi nào cần tìm người giúp
Đừng để nỗi sợ bị gắn nhãn giữ bạn lại. Hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, chuyên gia tâm lý khi buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú; ăn, ngủ, học, làm bị ảnh hưởng; thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ về cái chết. Thông tin khám chữa bệnh được giữ bí mật. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Erving Goffman, Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity (1963).
- Các tài liệu chống kỳ thị của WHO và hướng dẫn đưa tin có trách nhiệm về sức khoẻ tâm thần dành cho báo chí.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ thị bệnh tâm lý là gì?
Đó là khi người có vấn đề sức khoẻ tâm thần bị gán nhãn, coi thường, xa lánh hoặc phân biệt đối xử. Kỳ thị có thể đến từ cộng đồng, từ cơ cấu xã hội, và cả từ chính người bệnh khi họ tin vào định kiến. Hậu quả lớn nhất là người cần giúp không dám đi khám.
Vì sao không nên dùng chữ "điên", "tâm thần" để chửi?
Vì nó biến tên một vấn đề sức khoẻ thành lời xúc phạm, khiến người đang gặp vấn đề ấy thấy xấu hổ và ngại tìm giúp. "Tâm thần" là tên một chuyên khoa y học chính thức, không có lỗi; cái sai là dùng nó để mắng.
Nên gọi người bị trầm cảm thế nào cho lịch sự?
Nên đặt con người trước bệnh: "một người đang sống với trầm cảm", "người có vấn đề sức khoẻ tâm thần". Tránh "đứa trầm cảm", "bọn tâm thần". Bệnh là điều người ta đang gặp, không phải toàn bộ con người họ.
Người bệnh tâm thần có nguy hiểm không?
Phần lớn người có vấn đề sức khoẻ tâm thần không bạo lực, và họ còn dễ là nạn nhân của bạo lực hơn. Quy kết mọi vụ việc cho bệnh tâm thần khi chưa có xác nhận là một dạng kỳ thị phổ biến.
Làm sao giảm kỳ thị với bệnh tâm lý?
Nghiên cứu cho thấy cách hiệu quả nhất là tiếp xúc, được nghe người từng trải kể chuyện của họ. Ở mức cá nhân, hãy bỏ tên bệnh khỏi lời chửi, dạy con từ nhỏ, giữ kín chuyện sức khoẻ của người khác và không chia sẻ nội dung chế giễu.
