Làm vườn, chơi cây cảnh và nuôi chim là những thú tiêu sầu lâu đời của người lớn tuổi Việt Nam, và chúng có cơ sở để giúp thật: tay chân được vận động nhẹ mỗi ngày, có một thứ sống cần mình chăm, có tiến triển nhìn thấy được, và thường kéo theo bạn chơi cùng sở thích. Nghiên cứu về làm vườn và tiếp xúc thiên nhiên cho thấy chúng gắn với tâm trạng tốt hơn, dù không thay được điều trị khi nỗi buồn đã thành bệnh.
Thú điền viên trong nếp sống người Việt
Văn hoá Việt từ lâu đã có hình mẫu người về già "về vườn". Chữ "về vườn" ngày nay hơi mang nghĩa bị cho nghỉ, nhưng với các nhà nho xưa, cáo quan về quê làm vườn, đào ao là một lựa chọn sống. Nguyễn Bỉnh Khiêm trong bài Nhàn tả cuộc sống ấy bằng hai câu ai cũng thuộc:
Một mai, một cuốc, một cần câu, / Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.
Những thú "điền viên" phổ biến ở Việt Nam có thể kể:
| Thú | Nét riêng | Nhịp chăm sóc |
|---|---|---|
| Trồng rau, làm vườn nhà | Có thu hoạch, có bữa ăn từ tay mình | Tưới mỗi ngày, gieo theo mùa |
| Cây thế, bonsai, non bộ | Tạo dáng nhiều năm; sanh, si, đa, mai chiếu thuỷ, lộc vừng | Tưới, tỉa, uốn, chờ đợi lâu dài |
| Chơi hoa, chơi lan | Chờ mùa hoa; đào, quất, mai dịp Tết | Để ý nắng, nước, nhiệt độ |
| Nuôi chim cảnh | Họa mi, chào mào, khướu; nghe hót mỗi sớm | Cho ăn, thay nước, dọn lồng, đem phơi nắng |
| Nuôi cá cảnh | Bể cá trong nhà, hòn non bộ có cá | Cho ăn, thay nước, ngắm |
Sáng sớm ở nhiều thành phố, cảnh các cụ ông xách lồng chim ra công viên, treo lên cành cây rồi ngồi uống trà nghe chim hót là quen thuộc. Ở các làng nghề cây cảnh, những cây thế được chăm qua mấy đời người. Đằng sau những thú chơi đó không chỉ là cái đẹp; nó là cách sắp xếp một ngày cho có nhịp.
Vì sao chăm cây, nuôi chim lại giúp vơi buồn
Một thứ sống cần mình
Khi buồn — nhất là khi vừa nghỉ hưu, con cái đi xa, bạn bè thưa dần — người ta dễ có cảm giác không còn ai cần đến mình. Chậu cây khô lá nếu không tưới, con chim đói nếu quên cho ăn. Trách nhiệm nhỏ ấy kéo người ta dậy mỗi sáng. Nó không lấp được khoảng trống của một người thân, nhưng nó trả lại cảm giác mình vẫn có ích, vẫn có việc phải làm.
Thấy được tiến triển
Nỗi buồn làm thời gian như đứng yên. Cây thì không đứng yên: chồi mới nhú, nụ hoa hé, cành uốn dần thành thế. Nhìn thấy sự thay đổi chậm mà chắc là một liều thuốc tinh thần cho người thấy đời mình "chẳng có gì mới". Trong tâm lý học, có một hướng trị liệu gọi là kích hoạt hành vi: làm những việc nhỏ, có ý nghĩa, đều đặn, rồi tâm trạng theo sau. Chăm cây mỗi ngày là một dạng tự nhiên của điều đó.
Vận động nhẹ ngoài trời
Tưới cây, xới đất, bê chậu, đi bộ ra công viên treo lồng chim — đều là vận động nhẹ, thường diễn ra buổi sáng, có ánh sáng ban ngày. Vận động và ánh sáng đều liên quan tới tâm trạng và giấc ngủ tốt hơn.
Thiên nhiên và tiếng chim
Năm 1984, Roger Ulrich công bố trên tạp chí Science một nghiên cứu nổi tiếng: bệnh nhân sau mổ nằm phòng có cửa sổ nhìn ra cây xanh hồi phục nhanh hơn một chút và cần ít thuốc giảm đau hơn so với người nằm phòng nhìn ra bức tường. Một tổng quan năm 2017 của Masashi Soga và cộng sự gom nhiều nghiên cứu về làm vườn, thấy làm vườn gắn với giảm trầm cảm, lo âu và tăng mức hài lòng với cuộc sống. Năm 2022, một nghiên cứu của King's College London (Anh) theo dõi người dùng điện thoại ghi lại tâm trạng hằng ngày, thấy những lúc người ta nhìn thấy hoặc nghe tiếng chim thường đi kèm tâm trạng tốt hơn. Đây phần lớn là nghiên cứu quan sát, chưa chứng minh trọn quan hệ nhân quả, nhưng chúng cùng một hướng.
Bạn chơi cùng thú
Điều ít được để ý nhất mà lại quan trọng nhất: những thú này hiếm khi chơi một mình. Có hội chơi chim ở công viên, câu lạc bộ cây cảnh ở phường, nhóm trao đổi giống rau trong khu tập thể. Người ta khoe nhau cây mới, chỉ nhau cách trị sâu, cãi nhau con chim nào hót hay hơn. Một chủ đề chung để nói chuyện là thứ quý với người đang buồn mà ngại kể chuyện buồn.
Những điều cần lưu ý
- Nuôi chim có trách nhiệm. Nhiều loài chim hoang dã được pháp luật bảo vệ, việc bẫy bắt chim ngoài tự nhiên làm suy giảm quần thể. Nếu nuôi chim, hãy chọn chim nuôi sinh sản hợp pháp, tìm hiểu kỹ cách chăm. Một cách khác không cần lồng: trồng cây có hoa, có quả, đặt một khay nước trong vườn để chim trời tự tìm đến.
- Vừa sức. Người lớn tuổi nên tránh bê chậu quá nặng, cúi lâu, làm vườn giữa trưa nắng. Nếu có bệnh tim, khớp, huyết áp, hỏi bác sĩ về mức vận động phù hợp.
- Đừng để thú chơi thành áp lực. Cây chết, chim ốm là chuyện xảy ra. Nếu một chậu cây hỏng khiến mình tự trách nặng nề, có thể nỗi buồn đang lớn hơn chuyện cái cây.
- Đừng chi tiêu quá tay. Thú chơi cây cảnh, chim cảnh có những "cơn sốt" giá rất cao. Mua sắm để lấp khoảng trống có thể để lại gánh nặng tài chính. Thú giải sầu tốt không cần đắt.
- Đừng để thú chơi thay mọi mối quan hệ. Cả ngày chỉ nói chuyện với cây và chim, không gặp ai, là dấu hiệu nên để ý.
Việc làm được ngay
- Bắt đầu với một chậu cây dễ sống. Trầu bà, lưỡi hổ, húng quế, hành lá trồng trong chậu nhỏ ở cửa sổ. Không cần vườn rộng.
- Gắn việc chăm cây vào một giờ cố định. Ví dụ tưới cây ngay sau khi đánh răng buổi sáng. Nhịp đều quan trọng hơn làm nhiều.
- Ra công viên buổi sớm. Dù không nuôi chim, ngồi gần chỗ các cụ treo lồng nghe chim hót, hoặc nghe chim trời trên cây, là một khởi đầu ngày dễ chịu.
- Tìm một nhóm. Hỏi ở phường, ở khu dân cư có câu lạc bộ cây cảnh, nhóm làm vườn không. Hoặc đơn giản là hỏi người hàng xóm có vườn đẹp xin một nhánh giâm.
- Ghi lại tiến triển. Chụp ảnh chậu cây mỗi tuần. Nhìn lại sau một tháng sẽ thấy mình đã làm được một việc cụ thể.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu bố mẹ, ông bà bạn đang buồn — vừa nghỉ hưu, con cháu đi xa — thú chơi cây, chơi chim có thể là cầu nối:
- Hỏi về cây, về chim của ông bà. Người lớn tuổi thường thích kể về thứ mình chăm. Câu chuyện về cây đôi khi mở ra những câu chuyện khác.
- Làm cùng: cùng trồng một chậu rau, cùng đi chợ hoa ngày Tết.
- Tặng một cây nhỏ, kèm lời hẹn: "Lần sau con về xem nó lớn chưa."
- Đừng chỉ tặng cây rồi coi như xong. Thú chơi là cầu nối, không thay được việc gọi điện, về thăm.
Khi nào cần tìm người giúp
Ở người lớn tuổi, nỗi buồn kéo dài đôi khi bị coi là "tuổi già ai chẳng thế", và bị bỏ qua. Nếu thấy buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú với cả thú chơi từng mê (bỏ mặc cây khô, không ngó tới lồng chim); ăn, ngủ thay đổi rõ; hay nói mình là gánh nặng, có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân — hãy đưa đi khám bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện. Có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm (bài Nhàn) và thơ Nguyễn Khuyến thời về ở ẩn: đọc để thấy thú điền viên trong văn chương.
- Thông tin về liệu pháp làm vườn (horticultural therapy) từ các hiệp hội nghề nghiệp nước ngoài: đây là một chuyên ngành có đào tạo riêng.
- Các buổi triển lãm sinh vật cảnh, chợ hoa Tết ở các thành phố: nơi gặp người cùng sở thích.
Câu hỏi thường gặp
Làm vườn có giúp bớt buồn không?
Có cơ sở để tin là có. Một tổng quan năm 2017 thấy làm vườn gắn với giảm trầm cảm, lo âu và tăng mức hài lòng với cuộc sống. Làm vườn cho vận động nhẹ, ánh sáng ban ngày, nhịp sinh hoạt đều và cảm giác có thứ cần mình chăm. Tuy vậy, nó không thay được điều trị khi nỗi buồn đã thành bệnh.
Vì sao người già hay chơi cây cảnh, nuôi chim?
Vì những thú này có nhịp chăm sóc hằng ngày, vận động vừa sức, cho thấy tiến triển chậm mà chắc và thường kéo theo bạn chơi cùng. Với người vừa nghỉ hưu hay con cái đi xa, chúng giúp sắp xếp một ngày có việc và giữ cảm giác mình còn có ích.
Nghe chim hót có làm tâm trạng tốt hơn không?
Một nghiên cứu năm 2022 của King's College London cho thấy những lúc người ta nhìn thấy hoặc nghe tiếng chim thường đi kèm tâm trạng tốt hơn. Đây là nghiên cứu quan sát, chưa chứng minh trọn nhân quả, nhưng phù hợp với nhiều nghiên cứu khác về lợi ích của thiên nhiên.
Nuôi chim cảnh cần lưu ý gì?
Nhiều loài chim hoang dã được pháp luật bảo vệ, nên đừng mua chim bẫy bắt ngoài tự nhiên. Hãy chọn chim nuôi sinh sản hợp pháp và tìm hiểu kỹ cách chăm. Muốn nghe chim mà không cần lồng, có thể trồng cây có hoa quả và đặt khay nước cho chim trời đến.
Ở chung cư không có vườn thì làm thế nào?
Có thể bắt đầu với vài chậu cây dễ sống ở cửa sổ, ban công như trầu bà, lưỡi hổ, húng quế, hành lá. Ra công viên buổi sớm nghe chim, tham gia nhóm làm vườn hay câu lạc bộ cây cảnh ở khu dân cư cũng là cách tận hưởng thú này.
