Người Việt thấy mưa là buồn vì mưa gắn với những thứ dễ gợi buồn: trời tối sớm, phải ở trong nhà, việc đồng áng dừng lại, chia tay ở bến xe ướt sũng, và cả một kho thơ ca, chuyện kể đã gán mưa với nhớ thương. Nghiên cứu cho thấy thời tiết chỉ ảnh hưởng nhẹ tới tâm trạng của phần đông người, nhưng có nhóm người nhạy với mưa hơn hẳn. Và cũng có nhiều người thấy nghe mưa là một thú giải sầu — buồn mà dễ chịu.
Mưa trong đời sống và ngôn ngữ người Việt
Việt Nam là xứ nhiệt đới gió mùa, mỗi vùng một kiểu mưa, và mỗi kiểu mưa một sắc buồn riêng:
| Kiểu mưa | Vùng, mùa | Cảm giác hay gắn với nó |
|---|---|---|
| Mưa phùn | Bắc Bộ, cuối đông – đầu xuân | Ẩm, lạnh, bầu trời thấp, ngày dài lê thê |
| Mưa ngâu | Tháng Bảy âm lịch, miền Bắc | Gắn với chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ, nỗi nhớ người xa |
| Mưa dầm | Huế và miền Trung, khoảng tháng 10 – 11 | Kéo dài nhiều ngày, không ra khỏi nhà, nước lên |
| Mưa rào chiều | Nam Bộ, mùa mưa khoảng tháng 5 – 11 | Đến nhanh, đi nhanh, kẹt lại ở mái hiên quán cà phê |
| Mưa giông đầu hạ | Cả nước | Mát, sạch, mùi đất — không phải lúc nào mưa cũng buồn |
Ngôn ngữ cũng mang dấu vết đó. Người ta nói "buồn như mưa dầm", "trời mưa thì buồn ngủ", "mưa thì ở nhà". Ca dao lại có câu rất hóm: "Trời mưa thì mặc trời mưa / Chồng tôi đi bừa đã có áo tơi" — một cái nhìn khác, mưa là chuyện thường, có áo tơi là xong. Cùng một cơn mưa, người nông dân thấy nước cho lúa, người xa nhà thấy nỗi nhớ.
Mưa trong thơ: từ "mưa đêm Ba Sơn" đến "lòng tôi khóc"
Thơ cổ Á Đông dùng mưa để nói nỗi nhớ rất nhiều. Lý Thương Ẩn đời Đường có bài Dạ vũ ký Bắc (Đêm mưa gửi về phương Bắc), viết cho người thân ở xa, kết bằng mong ước:
Hà đương cộng tiễn tây song chúc, / Khước thoại Ba Sơn dạ vũ thì.
Nghĩa là: bao giờ cùng nhau cắt bấc nến bên song cửa phía tây, kể lại cái lúc đêm mưa ở Ba Sơn. Bài thơ hay ở chỗ nó tưởng tượng cơn mưa buồn hôm nay sẽ thành câu chuyện kể cho nhau nghe vào một ngày sum họp. Nỗi buồn được đặt vào một tương lai có người cùng ngồi.
Ở phương Tây, Paul Verlaine trong tập Romances sans paroles (1874) có bài thơ mở đầu bằng câu "Il pleure dans mon cœur / Comme il pleut sur la ville" — lòng tôi khóc như trời mưa trên thành phố. Câu thơ nổi tiếng vì nó nói đúng một cảm giác: buồn mà không rõ vì sao, cứ đều đều như mưa.
Văn chương gọi cách gửi lòng mình vào cảnh là "tả cảnh ngụ tình". Nhà phê bình Anh John Ruskin thế kỷ 19 gọi hiện tượng gán cảm xúc người cho thiên nhiên là "pathetic fallacy". Mưa là cảnh được dùng nhiều nhất cho việc đó, đến mức trong phim ảnh hôm nay, cứ nhân vật chia tay là trời đổ mưa.
Khoa học nói gì: mưa có thật sự làm ta buồn không
Ảnh hưởng trung bình nhỏ, khác biệt cá nhân lớn
Các nghiên cứu theo dõi tâm trạng hằng ngày cùng số liệu thời tiết cho kết quả khá bất ngờ: tính trung bình, thời tiết chỉ ảnh hưởng nhẹ tới tâm trạng. Nhưng một nghiên cứu năm 2011 của Theo Klimstra và cộng sự (Hà Lan) nhận thấy con người chia thành nhiều nhóm phản ứng khác nhau: có người gần như không bị ảnh hưởng, có người vui hơn hẳn khi trời nắng ấm, và có một nhóm không thích mưa rõ rệt — những ngày mưa họ thấy kém vui, cáu kỉnh hơn. Nói cách khác, "mưa làm buồn" đúng với một số người, không đúng với tất cả.
Ánh sáng và vận động
Mưa thường đi với trời tối, ít ánh sáng. Ánh sáng ban ngày ảnh hưởng tới nhịp sinh học, tới cảm giác tỉnh táo. Mưa cũng giữ người ta trong nhà: ít đi lại, ít gặp người, ít vận động. Cả hai điều này đều liên quan tới tâm trạng thấp hơn. Có khi không phải tiếng mưa làm buồn, mà là cả ngày ngồi một chỗ, không thấy mặt trời, không gặp ai.
Có một dạng buồn kéo dài theo mùa, thường vào mùa ít nắng, được bác sĩ Norman Rosenthal mô tả năm 1984 với tên rối loạn cảm xúc theo mùa. Đó là chuyện cần bác sĩ đánh giá, khác với cảm giác buồn buồn trong một chiều mưa.
Ký ức và liên tưởng
Não người học bằng liên tưởng. Nếu buổi chia tay, ngày nhận tin buồn, mùa thi trượt của mình rơi vào những ngày mưa, thì mưa sau này có thể gọi ký ức ấy về. Cộng thêm hàng trăm bài thơ, bài hát, cảnh phim gắn mưa với nỗi buồn, ta được "dạy" để thấy mưa là buồn từ trước khi tự trải qua.
Vì sao nhiều người lại thích nghe mưa
Tiếng mưa đều, không có nhịp gắt, phủ lên các tiếng ồn khác. Nhiều người thấy nó giúp tập trung hoặc dễ ngủ; đó là lý do các bản thu âm tiếng mưa được nghe rất nhiều. Mùi đất sau cơn mưa có tên khoa học là "petrichor", do hai nhà khoa học Úc Isabel Joy Bear và Richard Thomas đặt năm 1964; một phần mùi ấy đến từ chất geosmin do vi sinh vật trong đất tạo ra. Mùi này với nhiều người là mùi của tuổi thơ, của mát mẻ sau nắng nóng.
Vậy mưa không chỉ gợi buồn. Nó gợi một thứ buồn dịu, buồn có chỗ trú: ngồi trong nhà khô ráo, nghe mưa ngoài kia. Người ta có thể buồn mà vẫn thấy dễ chịu, giống như khi nghe một bản nhạc buồn.
Nghe mưa như một thú giải sầu
Người xưa có thú "thính vũ" — nghe mưa. Phạm Đình Hổ đặt tên tập tuỳ bút của mình là Vũ trung tuỳ bút, tức "tuỳ bút viết trong mưa". Ngồi bên hiên nghe mưa trên tàu lá chuối, trên mái ngói, trên mái tôn, mỗi thứ một âm thanh. Đó là một thú tĩnh, không tốn gì.
Nghe mưa giúp được khi nó là một khoảng ngồi yên có chủ ý, có giới hạn. Nó thành gánh nặng khi biến thành cả ngày nằm trong phòng tối, nghe mưa, nghe nhạc buồn, lướt lại tin nhắn cũ. Ranh giới nằm ở chỗ: sau khi nghe mưa, mình thấy lắng lại, hay thấy chìm xuống?
Việc làm được ngay vào những ngày mưa
- Bật đèn sáng. Ngày mưa, phòng tối hơn ta tưởng. Bật đèn, kéo rèm ra để lấy chút ánh sáng ngoài trời còn có.
- Nghe mưa có chủ ý, có giờ. Ngồi bên cửa sổ với chén trà mười lăm phút, nghe mưa trên mái. Rồi đứng dậy làm việc khác.
- Vận động trong nhà. Dọn một góc phòng, giặt đồ, nấu một món tốn công. Cơ thể chuyển động giúp tâm trạng bớt trì xuống.
- Gặp người, dù qua điện thoại. Ngày mưa dễ thành ngày không nói chuyện với ai. Gọi một cuộc điện thoại, rủ ai đó ngồi quán cà phê có mái hiên.
- Biến mưa thành ký ức mới. Như Lý Thương Ẩn mong "kể lại đêm mưa", hãy làm gì đó đáng nhớ trong ngày mưa: nấu nồi chè với người nhà, đọc to một cuốn truyện cho em nhỏ.
- Để ý nếu mưa kéo theo nghĩ quẩn. Nếu nghe mưa làm mình nghĩ đi nghĩ lại một chuyện đau, đổi hoạt động: ra khỏi phòng, làm việc gì có tay chân.
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn trong một chiều mưa là chuyện bình thường. Nhưng nếu cả mùa mưa, cả mùa đông bạn buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú với mọi thứ; ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ, ăn uống thay đổi rõ, học hay làm sa sút; thấy mình vô dụng hoặc có ý nghĩ chết, làm hại bản thân — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện. Có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- Vũ trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ): một tập tuỳ bút cổ, đọc trong mùa mưa rất hợp.
- Thơ Đường bản dịch có chú giải: đọc Dạ vũ ký Bắc của Lý Thương Ẩn và các bài thơ mưa khác.
- Thơ Verlaine bản dịch tiếng Việt: nhiều thi sĩ Thơ Mới chịu ảnh hưởng thơ Pháp, đọc để thấy mưa đi vào thơ Việt thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trời mưa lại thấy buồn?
Mưa đi kèm trời tối, ít ánh sáng, phải ở trong nhà, ít vận động và ít gặp người — những điều này kéo tâm trạng xuống. Mưa còn gắn với ký ức và với rất nhiều thơ ca, phim ảnh về chia ly. Tuy vậy, nghiên cứu cho thấy chỉ một số người nhạy với mưa rõ rệt, không phải ai cũng vậy.
Thời tiết có ảnh hưởng tới tâm trạng không?
Có, nhưng tính trung bình thì nhỏ hơn ta tưởng. Nghiên cứu của Klimstra và cộng sự năm 2011 cho thấy con người khác nhau nhiều: có người gần như không bị ảnh hưởng, có người vui hơn khi trời nắng, có người không thích mưa rõ rệt.
Mùi đất sau mưa gọi là gì?
Mùi đất sau mưa được gọi là petrichor, tên do hai nhà khoa học Úc Isabel Joy Bear và Richard Thomas đặt năm 1964. Một phần mùi đến từ geosmin, chất do vi sinh vật trong đất tạo ra. Nhiều người thấy mùi này dễ chịu và gợi tuổi thơ.
Mưa ngâu là gì?
Mưa ngâu là những cơn mưa vào khoảng tháng Bảy âm lịch ở miền Bắc. Dân gian gắn nó với chuyện Ngưu Lang – Chức Nữ mỗi năm gặp nhau một lần, nên mưa ngâu thường được dùng để nói nỗi nhớ người xa. Đây là truyện dân gian, không phải giải thích khí tượng.
Nghe tiếng mưa có giúp thư giãn không?
Với nhiều người là có: tiếng mưa đều, không có nhịp gắt và phủ lên các tiếng ồn khác, nên giúp dễ tập trung hoặc dễ ngủ. Nhưng nếu nghe mưa khiến mình nghĩ quẩn chuyện buồn, nên đổi sang hoạt động khác có vận động hoặc có người.
