Khi đang buồn, nên hoãn những quyết định lớn khó đảo ngược (bỏ việc, chia tay, bán tài sản, chuyển đi xa), tránh gửi tin nhắn quan trọng lúc nửa đêm, tránh mua sắm để giải toả và tránh dùng rượu bia để quên. Lý do không phải vì người buồn kém cỏi, mà vì cảm xúc mạnh làm ta đánh giá lệch: thấy hiện tại kéo dài mãi, muốn thay đổi ngay để thoát cảm giác khó chịu. Một nguyên tắc dễ nhớ: chờ qua một đêm ngủ, và hỏi ý một người tin cậy.
Nỗi buồn tô màu cách ta quyết định
Năm 2004, Jennifer Lerner, Deborah Small và George Loewenstein làm một thí nghiệm đơn giản. Họ cho người tham gia xem một đoạn phim buồn, hoặc phim trung tính, rồi hỏi họ sẵn sàng bán hay mua một bộ đồ dùng với giá bao nhiêu. Người vừa xem phim buồn chịu bán với giá thấp hơn và chịu mua với giá cao hơn. Các tác giả giải thích: nỗi buồn tạo ra mong muốn thay đổi hoàn cảnh hiện tại, nên người buồn dễ "đổi" bằng bất cứ giá nào. Đáng chú ý là người tham gia không nhận ra cảm xúc đang ảnh hưởng tới quyết định của mình.
Một nghiên cứu sau đó của Cynthia Cryder và cộng sự (2008) đặt tên cho hiện tượng này là "buồn mà không keo kiệt": người buồn sẵn sàng trả nhiều hơn, nhất là khi họ đang nghĩ nhiều về bản thân.
Cũng cần nói cho công bằng: nghiên cứu của Joseph Forgas cho thấy tâm trạng buồn nhẹ đôi khi làm người ta cẩn thận hơn trong một số loại phán đoán, như ít tin vào tin đồn hơn. Nỗi buồn không làm ta ngu đi. Nhưng khi buồn mạnh, nhất là khi thôi thúc "phải làm gì đó ngay" trỗi dậy, đó là lúc dễ quyết định lệch.
Khoảng cách giữa "đang nóng" và "đã nguội"
George Loewenstein còn mô tả một hiện tượng gọi là "khoảng cách đồng cảm nóng lạnh": khi đang trong cảm xúc mạnh, ta khó hình dung mình sẽ thấy thế nào khi cảm xúc đã qua; và khi bình tĩnh, ta lại đánh giá thấp sức mạnh của cảm xúc. Người đang buồn tin rằng mình sẽ buồn như thế này mãi, nên mọi quyết định "để thoát ra" đều có vẻ hợp lý. Một tuần sau, nhìn lại, có khi thấy khác hẳn.
Những việc nên hoãn hoặc tránh
| Việc | Vì sao nên chờ | Thay bằng |
|---|---|---|
| Nộp đơn nghỉ việc ngay sau một ngày tệ | Một ngày tệ không bằng một công việc tệ | Ghi lại lý do, xem lại sau một tuần |
| Nói lời chia tay giữa lúc đang khóc, đang giận | Lời nói lúc nóng khó rút lại | "Em cần thời gian, mình nói chuyện sau" |
| Bán nhà, bán đất, chuyển đi xa | Khó đảo ngược, ảnh hưởng nhiều người | Hoãn ít nhất vài tuần, hỏi ý người tin cậy |
| Vay mượn, đầu tư, cho vay lớn | Dễ chấp nhận rủi ro, dễ bị dụ | Không ký gì khi đang buồn mạnh |
| Mua sắm lớn để "tự thưởng" | Người buồn dễ trả giá cao hơn | Để trong giỏ hàng qua đêm |
| Nhắn tin cho người cũ | Thường chỉ làm vết thương mở lại | Viết ra giấy, không gửi |
| Đăng bài trút giận lên mạng | Lan rộng, khó xoá, dễ hối tiếc | Kể với một người, viết nhật ký |
Tin nhắn nửa đêm
Nửa đêm là lúc nỗi buồn to nhất: cơ thể mệt, xung quanh tối, không có gì khác để chú ý. Cũng là lúc ta dễ gõ những tin nhắn dài cho người cũ, cho bố mẹ, cho sếp. Sáng ra đọc lại, nhiều người muốn độn thổ.
Mẹo đơn giản: viết vào ghi chú, không vào ô nhắn tin. Đặt quy tắc cho mình: "Mọi tin nhắn quan trọng viết sau mười một giờ đêm chỉ được gửi sau khi đọc lại vào buổi sáng." Nhiều ứng dụng nhắn tin và thư điện tử có chức năng hẹn giờ gửi; hẹn sang chín giờ sáng hôm sau, rồi sáng dậy quyết định có gửi không.
Những cách "giải toả" làm buồn thêm
- Rượu bia. Rượu làm dịu tạm lúc đầu, nhưng là chất ức chế thần kinh: làm giấc ngủ vụn vặt, làm tâm trạng hôm sau tệ hơn, và làm người ta dễ nói, dễ làm những điều đáng tiếc. Người đang buồn kéo dài mà uống thường xuyên dễ rơi vào vòng lệ thuộc.
- Ăn vô độ hoặc bỏ ăn. Cả hai đều làm cơ thể mệt thêm.
- Thức trắng lướt điện thoại. Thiếu ngủ làm mọi cảm xúc tiêu cực mạnh hơn vào hôm sau.
- Tự cô lập hoàn toàn. Cần không gian riêng là bình thường; cắt mọi liên lạc nhiều ngày thì không.
- Cờ bạc, cá cược. Người buồn dễ chấp nhận rủi ro để "đổi vận", và hậu quả thường nặng hơn nỗi buồn ban đầu.
Việc làm được ngay
- Khi thấy thôi thúc "phải làm ngay", dừng lại và hỏi: "Việc này có đảo ngược được không?" Nếu không, hoãn.
- Quy tắc một đêm ngủ. Mọi quyết định lớn chờ ít nhất qua một đêm. Quyết định rất lớn, chờ vài tuần.
- Hỏi một người tin cậy, người không có lợi ích gì trong quyết định đó.
- Kiểm tra cơ thể: mình có đói, mệt, thiếu ngủ, cô đơn không? Nhiều người dùng chữ tắt tiếng Anh HALT (đói, giận, cô đơn, mệt) để tự nhắc. Chăm những nhu cầu đó trước.
- Viết ra lý do cho quyết định. Đọc lại khi bình tĩnh. Nếu lý do vẫn đứng vững, đó là quyết định đáng tin hơn.
Lưu ý: hoãn quyết định lớn không có nghĩa là chịu đựng mọi thứ. Nếu bạn đang bị bạo lực, bị đe doạ, hãy tìm sự an toàn ngay, đó không phải là quyết định nên chờ.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu người thân đang buồn và tuyên bố sẽ bỏ việc, bán nhà, chuyển đi, đừng cãi ngay "điên à". Hãy thừa nhận nỗi buồn trước ("chắc anh mệt lắm mới nghĩ tới chuyện này"), rồi đề nghị: "Mình chờ một tuần rồi bàn lại được không?" Người đang buồn thường dễ đồng ý hoãn hơn là đồng ý từ bỏ.
Khi nào cần tìm người giúp
Nếu buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trên hai tuần; mất hứng thú; ăn ngủ thay đổi; thấy mình vô dụng; có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Nếu thấy mình uống rượu nhiều hơn để chịu được nỗi buồn, đó cũng là lúc nên nói với bác sĩ. Nếu có ý nghĩ tự tử, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ra quyết định lớn khi đang buồn không?
Nên hoãn những quyết định lớn khó đảo ngược như bỏ việc, chia tay, bán tài sản. Nghiên cứu của Lerner, Small và Loewenstein (2004) cho thấy người buồn dễ chấp nhận đổi hoàn cảnh với giá bất lợi mà không nhận ra. Chờ qua một đêm ngủ và hỏi ý người tin cậy.
Vì sao buồn lại hay mua sắm?
Nỗi buồn tạo ra mong muốn thay đổi hoàn cảnh hiện tại, nên người buồn dễ mua và dễ trả giá cao hơn. Nghiên cứu "buồn mà không keo kiệt" năm 2008 ghi nhận điều này. Cách đơn giản là để món đồ trong giỏ hàng qua đêm rồi mới quyết.
Có nên nhắn tin cho người cũ khi buồn?
Thường là không, nhất là lúc nửa đêm. Hãy viết ra ghi chú hoặc giấy thay vì ô nhắn tin, hoặc hẹn giờ gửi sang sáng hôm sau rồi đọc lại. Phần lớn những tin nhắn như vậy sẽ không được gửi khi trời sáng.
Uống rượu có giúp quên buồn không?
Không. Rượu có thể làm dịu tạm lúc đầu nhưng làm giấc ngủ kém, tâm trạng hôm sau tệ hơn và dễ dẫn tới lời nói, hành động đáng tiếc. Uống thường xuyên để chịu nỗi buồn là dấu hiệu nên nói với bác sĩ.
