Sinh nhật, Trung thu, Giáng sinh, đêm Giao thừa là những ngày người ta được dặn phải vui, nên khi phải trải qua một mình, nỗi buồn lại đậm hơn ngày thường. Ngày lễ phóng to khoảng cách giữa điều mình mong và điều mình có, lại thêm cảnh người khác sum vầy khắp nơi để so. Buồn trong những ngày này là phản ứng rất người, và có cách để những ngày ấy bớt nặng.
Những bài riêng về Tết xa nhà hay Tết đầu tiên vắng người thân đã có ở chỗ khác. Ở đây ta nói chung về hiện tượng "ngày vui mà buồn": vì sao nó xảy ra, và làm gì khi một ngày đặc biệt đến mà mình chỉ có một mình.
Vì sao ngày vui lại dễ buồn
Kỳ vọng được dựng sẵn
Ngày thường không ai mong gì nhiều. Ngày sinh nhật thì khác: từ bé ta đã quen với bánh kem, lời chúc, quà. Quảng cáo, phim ảnh, mạng xã hội vẽ sẵn hình ảnh ngày lễ phải đầm ấm. Khoảng cách giữa hình ảnh đó và thực tế càng lớn thì càng hụt. Nhiều người ngạc nhiên vì mình buồn vào ngày sinh nhật, trong khi một ngày thứ Ba bình thường cũng một mình mà không sao. Cái khác không phải là hoàn cảnh, mà là kỳ vọng.
So sánh đập vào mắt
Đêm Trung thu, phố đầy đèn lồng và trẻ con. Đêm Giao thừa, ảnh cả nhà quây quần nồi bánh chưng tràn trên mạng. Ngày thường người khác cũng sum vầy, nhưng ngày lễ thì họ đăng lên cùng lúc. Ta không so sánh vì muốn, mà vì không tránh được.
Ngày lễ là một tấm gương
Sinh nhật nhắc ta thêm một tuổi, và với nhiều người đó là lúc tự hỏi "mình đã làm được gì". Cuối năm nhắc ta nhìn lại cả năm. Những câu hỏi lớn ấy thường không đến vào ngày thường, mà chờ đúng ngày lễ mới hiện ra.
Ngày lễ gợi lại những người vắng mặt
Ngày lễ gắn với ký ức: năm ngoái ai còn ngồi đây, hồi nhỏ ai làm bánh cho mình. Mỗi ngày lễ vì vậy vừa là hiện tại vừa là những lớp quá khứ chồng lên.
Không phải ai một mình cũng buồn, và không phải ai buồn cũng một mình
Có người chủ động chọn một ngày sinh nhật yên tĩnh và thấy dễ chịu. Có người giữa bữa tiệc đông vẫn thấy trống. Điều quan trọng không phải số người xung quanh, mà là ngày ấy có khớp với điều mình thật sự muốn hay không. Một người mong được nhớ tới mà không ai nhắn tin sẽ buồn. Một người mệt mỏi mà bị kéo vào tiệc tùng cũng có thể buồn theo kiểu khác.
Tiếng Anh có cụm "holiday blues", tạm dịch "buồn mùa lễ", để chỉ cảm giác buồn, mệt, hụt hẫng quanh các dịp lễ cuối năm. Đây không phải chẩn đoán y khoa, chỉ là một cách gọi cho thấy hiện tượng này phổ biến đến mức có tên riêng.
| Dịp | Vì sao dễ buồn |
|---|---|
| Sinh nhật | Mong được nhớ tới, thêm tuổi, tự hỏi đã làm được gì |
| Trung thu | Gắn với tuổi thơ, gia đình, đèn lồng, mâm cỗ trăng rằm |
| Valentine, 20/10, 8/3 | Hình ảnh quà và hoa khắp nơi, dễ thấy mình thiếu |
| Giáng sinh, Năm mới dương lịch | Không khí tiệc tùng, nhìn lại một năm |
| Giao thừa, Tết | Đoàn tụ là trung tâm của ngày lễ, người vắng càng thấy rõ |
Việc làm được ngay
Trước ngày đặc biệt
- Hạ kỳ vọng xuống mức thật. Hỏi mình: "Một ngày sinh nhật đủ tốt với mình là gì?" Có khi chỉ là một bữa ăn ngon và một cuộc gọi. Mục tiêu nhỏ dễ đạt hơn hình ảnh hoàn hảo.
- Lên kế hoạch, dù chỉ cho một người. Ngày lễ trống trơn là lúc nỗi buồn len vào. Định trước buổi sáng làm gì, trưa ăn ở đâu, tối xem phim gì.
- Chủ động nhắn trước. Nhiều người không nhớ sinh nhật bạn, không phải vì không quý. Nhắn cho người thân "thứ Bảy là sinh nhật mình đấy, gọi cho mình nhé" không hề mất mặt.
Trong ngày
- Tự làm cho mình một nghi thức nhỏ. Mua một chiếc bánh nhỏ, thắp một ngọn nến, nấu món mẹ hay làm. Nghi thức giúp ngày đó vẫn khác ngày thường mà không cần có ai.
- Bớt mạng xã hội trong vài giờ cao điểm. Ví dụ tối Giao thừa, tắt mạng từ chín giờ tới sau giao thừa.
- Ra khỏi nhà. Một quán cà phê, một buổi đi bộ ở công viên, một buổi chiếu phim. Được ở giữa người khác mà không phải nói chuyện cũng có thể dễ chịu.
- Làm điều gì đó cho người khác. Gửi lời chúc cho người cũng đang một mình, góp tay nấu ăn ở một bếp từ thiện, mang bánh Trung thu cho bọn trẻ trong xóm trọ.
- Cho phép mình buồn một lúc. Không cần gồng vui. Buồn một lúc rồi đứng dậy làm việc kế tiếp trong kế hoạch.
Sau ngày ấy
Nhiều người thấy ngày hôm sau còn nặng hơn. Đó là lúc nhắc mình rằng ngày lễ đã qua, và nhịp bình thường sẽ quay lại. Có thể ghi chú cho năm sau: năm nay điều gì giúp được, điều gì không.
Nếu bạn là người bên cạnh
Nếu bạn biết một người quen sẽ trải qua sinh nhật hay ngày lễ một mình, đừng chờ họ lên tiếng. Một tin nhắn đúng ngày, một lời rủ đơn giản "tối Giao thừa qua nhà mình ăn bữa cơm" có thể làm cả ngày của họ khác đi. Mời sao cho họ dễ nhận: nói rõ không cần mang gì, không cần ở lâu. Và nếu họ từ chối, vẫn nhắn tin chúc vào đúng ngày, để họ biết mình được nhớ.
Trong gia đình, người hay bị quên nhất trong ngày lễ thường là người lo cho ngày lễ: người mẹ nấu cả mâm cỗ, người chị lo quà cho cả nhà. Họ cũng có thể buồn vì đã cho đi nhiều mà không ai hỏi họ muốn gì.
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn một vài ngày quanh dịp lễ là phổ biến. Nhưng nếu nỗi buồn không dừng sau dịp lễ, kéo dài trên hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày; nếu bạn mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ đảo lộn, thấy mình vô dụng; hoặc có ý nghĩ chết hay làm hại bản thân, hãy tìm đến bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hay chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ tự tử, hãy nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Cơ sở y tế vẫn làm việc cả trong ngày lễ.
Một lưu ý: ngày lễ là lúc rượu bia có mặt nhiều nhất. Uống một mình để quên buồn ngày lễ thường làm nỗi buồn nặng hơn khi tỉnh dậy, và làm mọi suy nghĩ tối hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đến sinh nhật lại thấy buồn?
Sinh nhật đi kèm kỳ vọng được nhớ tới và được chúc mừng, lại nhắc ta thêm một tuổi và hay khiến ta tự hỏi mình đã làm được gì. Khi thực tế không khớp với hình ảnh mong đợi, cảm giác hụt hẫng rõ hơn ngày thường. Đây là phản ứng phổ biến chứ không phải điều bất thường.
Holiday blues là gì?
Holiday blues là cách gọi tiếng Anh cho cảm giác buồn, mệt, hụt hẫng quanh các dịp lễ, nhất là cuối năm. Nó không phải một chẩn đoán y khoa. Nếu buồn kéo dài sau dịp lễ trên hai tuần thì nên tìm người có chuyên môn.
Đón sinh nhật một mình nên làm gì?
Lên kế hoạch nhỏ trước, hạ kỳ vọng xuống mức thật, tự làm một nghi thức như mua bánh, nấu món mình thích. Ra ngoài một lúc, bớt mạng xã hội và chủ động nhắn cho người thân. Cho phép mình buồn một lúc mà không cần gồng vui.
Làm sao giúp người quen đón ngày lễ một mình?
Đừng chờ họ lên tiếng. Gửi tin nhắn đúng ngày hoặc mời họ một bữa cơm cụ thể, nói rõ không cần mang gì, không cần ở lâu. Nếu họ từ chối vẫn nhắn lời chúc để họ biết mình được nhớ.
