Tiếc nuối vì những điều đã không làm — không theo ngành mình thích, không nói lời thương, không về thăm khi còn kịp — thường dai dẳng hơn tiếc nuối vì việc đã làm sai. Nghiên cứu của Thomas Gilovich và Victoria Medvec (1995) cho thấy về ngắn hạn người ta tiếc việc đã làm, nhưng nhìn lại cả đời thì tiếc việc chưa làm nhiều hơn. Hiểu vì sao giúp ta mang nỗi tiếc nhẹ hơn, và dùng nó cho phần đời còn lại.
Tiếc nuối là gì, khác buồn ở đâu
Tiếc nuối là một nỗi buồn có thêm một vế: "giá mà". Buồn thường đơn giản là buồn vì điều đã mất. Tiếc nuối thì buồn kèm ý nghĩ rằng mọi chuyện đã có thể khác, và chính mình là người đã có thể làm cho nó khác.
Các nhà tâm lý học gọi kiểu suy nghĩ "giá mà" là tư duy phản thực tế (counterfactual thinking) — hình dung một kịch bản khác với điều đã xảy ra. Neal Roese, một nhà nghiên cứu lớn về đề tài này, viết trong cuốn If Only (2005) rằng tư duy phản thực tế không hoàn toàn xấu. Nó là cách bộ não rút kinh nghiệm: so sánh điều đã xảy ra với điều đáng lẽ có thể xảy ra, để lần sau làm khác.
Vấn đề chỉ đến khi vòng "giá mà" chạy mãi mà không dẫn tới đâu — khi người ta lặp đi lặp lại cùng một cảnh trong đầu nhiều năm. Chuyện suy nghĩ lặp vòng đã có bài riêng ở site duongdau; ở đây bàn về chính nỗi tiếc.
Vì sao điều chưa làm lại day dứt lâu hơn
Năm 1995, Thomas Gilovich và Victoria Husted Medvec công bố bài tổng hợp The Experience of Regret: What, When, and Why trên tạp chí Psychological Review. Họ tập hợp nhiều khảo sát, trong đó người tham gia kể về những điều họ tiếc nhất. Kết quả nổi bật:
- Khi nhìn lại một sự việc vừa xảy ra, người ta thường tiếc việc đã làm nhiều hơn — câu nói lỡ lời, quyết định vội.
- Khi nhìn lại cả quãng đời dài, người ta tiếc việc đã không làm nhiều hơn — cơ hội bỏ qua, lời chưa nói, người chưa gặp lại.
Gilovich và Medvec đưa ra vài lý do giải thích vì sao điều chưa làm "sống lâu" hơn trong ký ức:
| Lý do | Giải thích ngắn |
|---|---|
| Việc đã làm có hậu quả rõ, nên có thể sửa | Nói lỡ lời thì có thể xin lỗi; chọn sai thì có thể đổi. Ta hành động để giảm nỗi tiếc. Việc chưa làm thì không có gì cụ thể để sửa. |
| Ta dễ tự an ủi việc đã làm | "Ít ra mình đã thử", "nhờ thế mà mình học được". Việc không làm thì khó tìm được bài học tương tự. |
| Điều chưa làm không có giới hạn | Việc đã làm có kết quả cụ thể. Việc chưa làm thì trí tưởng tượng tha hồ vẽ ra một kết quả đẹp, và cái "đáng lẽ" ấy càng nghĩ càng đẹp. |
| Nhìn lại thì lý do ngày xưa có vẻ nhỏ | Ngày ấy ta ngại vì sợ, vì bận, vì nghĩ còn thời gian. Nhìn lại sau nhiều năm, những lý do ấy trông nhẹ hơn nhiều so với lúc đó. |
Điểm cuối rất đáng nhớ. Người ta hay tự trách "sao ngày đó mình hèn thế". Nhưng nỗi sợ, cái nghèo, áp lực gia đình ngày ấy là có thật. Ta đang dùng con mắt của hôm nay, khi đã biết kết cục, để chấm điểm một người chưa biết gì.
Người ta hay tiếc điều gì nhất
Năm 2005, Neal Roese và Amy Summerville tổng hợp nhiều nghiên cứu về nội dung hối tiếc ở người Mỹ. Những lĩnh vực được nhắc nhiều nhất là học hành, sự nghiệp, chuyện tình cảm và cách nuôi dạy con. Họ đưa ra một giải thích thú vị: người ta tiếc nhiều nhất ở những lĩnh vực mà mình thấy vẫn còn cơ hội để thay đổi. Nỗi tiếc, theo nghĩa đó, là một tín hiệu: chỗ này mình vẫn muốn làm khác.
Năm 2022, tác giả Daniel Pink công bố cuốn The Power of Regret, dựa trên một cuộc khảo sát trực tuyến lớn về hối tiếc mà ông thực hiện. Pink gom các nỗi tiếc vào bốn nhóm chính: tiếc vì không xây nền tảng (học, tiết kiệm, sức khoẻ), tiếc vì không dám (không thử, không lên tiếng), tiếc về đạo đức (làm điều mình biết là sai), và tiếc về gắn bó (để mất liên lạc với người quan trọng). Đây là sách phổ thông, không phải nghiên cứu khoa học có bình duyệt, nhưng cách phân nhóm giúp người đọc nhận ra nỗi tiếc của mình thuộc loại nào.
Trong đời sống Việt Nam, nhiều nỗi tiếc rơi vào nhóm gắn bó: không về quê nhiều hơn khi ông bà còn khoẻ, không làm lành với một người anh em, để mất liên lạc với người bạn thân thời phổ thông. Những nỗi tiếc liên quan đến người đã khuất có sức nặng riêng, vì không còn cơ hội nói thêm điều gì trực tiếp.
Biến nỗi tiếc thành việc làm
Nếu tiếc nuối là tín hiệu "chỗ này mình vẫn muốn làm khác", thì cách sống với nó tốt nhất thường không phải là cố quên, mà là hỏi: nỗi tiếc này đang muốn mình làm gì bây giờ?
Với điều vẫn còn sửa được
Người bạn cũ vẫn còn đó — nhắn một tin. Môn học, nghề mình thích vẫn còn học được — đăng ký một khoá ngắn. Lời xin lỗi vẫn còn nói được — nói. Nhiều nỗi tiếc tưởng là "đã muộn" thật ra chỉ muộn một phần.
Với điều không còn sửa được
Ông bà đã mất, cơ hội đã qua. Ở đây, nỗi tiếc có thể chuyển thành việc làm cho người khác hoặc cho phần đời còn lại: tiếc không về thăm ông bà nhiều thì bây giờ gọi cho bố mẹ thường hơn; tiếc không dám theo nghề mình thích thì ủng hộ con cái được chọn. Đây không phải "bù đắp" theo nghĩa xoá được nỗi tiếc, mà là cho nó một hướng đi.
Với điều không phải lỗi của mình
Có những nỗi tiếc thật ra là tự nhận lỗi về những điều ngoài tầm tay: "giá mà mình phát hiện bệnh của mẹ sớm hơn". Khi đó, việc cần làm là tách rõ phần nào mình thật sự có thể làm khác, phần nào không ai có thể biết trước.
Việc làm được ngay
- Viết nỗi tiếc ra một câu. "Mình tiếc vì đã không…". Viết cụ thể giúp nó bớt mờ mịt và bớt lớn.
- Hỏi: một người bạn thân sẽ nói gì với mình? Ta thường nghiêm khắc với mình hơn với bạn bè rất nhiều. Một nghiên cứu năm 2012 của Juliana Breines và Serena Chen cho thấy người được hướng dẫn nhìn lỗi lầm của mình bằng sự tử tế lại có động lực sửa đổi cao hơn, chứ không buông xuôi.
- Tìm "phần còn làm được". Với mỗi nỗi tiếc, hỏi: có việc nhỏ nào mình làm được trong tuần này không?
- Đặt thời hạn cho vòng "giá mà". Nếu thấy mình nghĩ đi nghĩ lại một cảnh suốt nhiều giờ, hãy đứng dậy làm một việc khác bằng tay chân. Nghĩ thêm không làm quá khứ khác đi.
- Nhìn nỗi tiếc như la bàn. Nó cho biết điều gì quan trọng với mình. Đó là thông tin quý cho những lựa chọn sắp tới.
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi ai đó kể về nỗi tiếc, tránh hai câu quen thuộc: "thôi, chuyện qua rồi" (gạt đi) và "ừ, đáng lẽ cậu nên…" (đổ thêm dầu). Thay vào đó, hãy giúp họ thấy lại bối cảnh ngày ấy: "Hồi đó cậu mới hai mươi tuổi, nhà lại khó khăn." Rồi hỏi: "Bây giờ cậu muốn làm gì với nó?" Câu hỏi này mở ra hướng đi, thay vì giữ họ đứng mãi ở quá khứ.
Khi nào cần tìm người giúp
Tiếc nuối là cảm xúc bình thường của người đã sống. Nhưng nếu nỗi tiếc kéo theo tự trách nặng nề, buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú, ăn ngủ và công việc bị ảnh hưởng, thấy mình vô dụng, hoặc có ý nghĩ về cái chết, làm hại bản thân — hãy gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần của bệnh viện, chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- Neal Roese, If Only: How to Turn Regret into Opportunity (2005) — giải thích dễ hiểu về tư duy "giá mà" và mặt có ích của hối tiếc.
- Daniel H. Pink, The Power of Regret (2022) — sách phổ thông, nhiều ví dụ, có phần gợi ý cách dùng nỗi tiếc.
- Thomas Gilovich & Victoria Husted Medvec, "The Experience of Regret: What, When, and Why", Psychological Review (1995) — cho ai muốn đọc bài gốc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếc điều chưa làm lại day dứt hơn điều đã làm sai?
Theo Gilovich và Medvec (1995), việc đã làm có hậu quả cụ thể nên dễ sửa và dễ tự an ủi, còn việc chưa làm thì để mở, trí tưởng tượng tha hồ vẽ ra kết quả đẹp. Vì thế về lâu dài, người ta thường tiếc điều chưa làm nhiều hơn.
Người ta hay tiếc điều gì nhất trong đời?
Tổng hợp của Roese và Summerville (2005) cho thấy học hành, sự nghiệp, tình cảm và nuôi dạy con là những lĩnh vực được nhắc nhiều nhất. Người ta thường tiếc ở những chỗ mình thấy vẫn còn cơ hội thay đổi.
Tiếc nuối có mặt tích cực nào không?
Có. Tiếc nuối cho biết điều gì quan trọng với mình và thúc đẩy rút kinh nghiệm. Nó chỉ thành gánh nặng khi biến thành vòng suy nghĩ lặp đi lặp lại không dẫn tới việc làm nào.
Làm sao bớt tiếc nuối về chuyện đã qua?
Viết nỗi tiếc ra cụ thể, nhìn lại bối cảnh ngày ấy bằng sự tử tế, tìm phần nhỏ vẫn còn làm được, và dùng nỗi tiếc làm la bàn cho những lựa chọn sắp tới.
Khi nào tiếc nuối cần được hỗ trợ chuyên môn?
Khi nó kèm tự trách nặng nề, buồn gần như mỗi ngày trên hai tuần, mất hứng thú, ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi đó nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
