Buồn khi tiễn người thân đi xa — con đi du học, chồng đi làm nước ngoài, bố mẹ về quê sau mấy tháng ở chơi — là nỗi buồn chia ly, một trong những nỗi buồn cổ xưa nhất của loài người. Nó nặng nhất ở hai thời điểm: những ngày trước khi đi và quãng đường trở về sau khi tiễn. Hiểu vì sao nó đau giúp người ở lại bớt thấy mình "yếu", và biết cách giữ sợi dây trong những tháng xa nhau.
Vì sao chia tay một người vẫn còn sống lại đau đến vậy
Nhà tâm thần học người Anh John Bowlby, cha đẻ của thuyết gắn bó (attachment theory), quan sát từ những năm 1950–1960 rằng trẻ nhỏ khi bị tách khỏi người chăm sóc thường phản ứng theo một chuỗi: phản đối, khóc, tìm kiếm, rồi buồn bã lặng đi. Ông cho rằng đây là một hệ thống có từ rất xa xưa, giúp con non giữ được người bảo vệ ở gần. Bowlby viết về điều này trong bộ ba cuốn Attachment and Loss (xuất bản từ 1969 đến 1980).
Người lớn không khóc gọi mẹ như trẻ nhỏ, nhưng hệ thống gắn bó ấy vẫn còn. Khi người mình gắn bó đi xa, một phần trong ta vẫn phản ứng như thể mất một chỗ dựa. Đó là lý do vì sao một người trưởng thành, biết rõ con mình chỉ đi học bốn năm và có thể gọi video mỗi tối, vẫn có thể đứng khóc ở sân bay. Lý trí biết người ấy vẫn ổn. Phần gắn bó thì chỉ biết người ấy đang rời xa.
Chia ly trong văn hoá Việt
Người Việt có cả một kho chữ và cảnh dành cho chia ly: tiễn đưa, đưa tiễn, tống biệt, bịn rịn, lưu luyến. Văn chương xưa thường đặt cảnh tiễn ở bến sông, bến đò, đầu ngựa — những nơi con đường bắt đầu.
Truyện Kiều có cảnh Thúc Sinh từ biệt Kiều về quê:
Người lên ngựa, kẻ chia bào,
Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san.
Chỉ hai câu mà có đủ: một người đi, một người ở, tà áo buông ra, và cảnh vật quanh đó đổi màu theo nỗi buồn. Nguyễn Du không tả nước mắt; ông tả rừng phong.
Gần hơn, bài Tống biệt hành của Thâm Tâm (1940) mở đầu bằng hai câu nhiều người thuộc:
Đưa người, ta không đưa qua sông,
Sao có tiếng sóng ở trong lòng?
Không có dòng sông nào, nhưng có sóng. Đó chính là cảm giác của người đứng ở sảnh sân bay: không có gì xảy ra bên ngoài, chỉ có một cơn sóng ở bên trong.
Ngày nay, bến sông được thay bằng sảnh ga đi quốc tế, bến xe khách, ga tàu. Ai từng ra Tân Sơn Nhất hay Nội Bài vào mùa du học, mùa người đi làm xa, đều thấy cảnh cả đại gia đình đến tiễn một người, đứng nhìn theo đến khi người ấy khuất sau cửa kiểm soát.
Nỗi buồn đi theo ba chặng
| Chặng | Điều thường xảy ra | Điều giúp được |
|---|---|---|
| Trước khi đi | Buồn sớm, hay cáu vô cớ, cãi nhau vì chuyện nhỏ, muốn làm thật nhiều điều cùng nhau mà lại không biết bắt đầu | Gọi tên nỗi buồn; chọn vài việc nhỏ làm cùng nhau thay vì lịch kín |
| Lúc tiễn | Cố tỏ ra mạnh mẽ cho người đi yên lòng; có người khóc, có người không khóc nổi | Nói điều cần nói trước khi đến sân bay, không dồn hết vào phút cuối |
| Sau khi tiễn | Nhà trống, bữa cơm thừa một cái bát, thói quen bị hẫng; buồn nhất thường là tuần đầu | Có kế hoạch cho buổi tối hôm đó và những ngày đầu; giữ nhịp liên lạc vừa phải |
Chặng đầu là chặng ít được hiểu nhất. Nhiều gia đình cãi nhau dữ dội trong tuần trước ngày con đi du học, rồi ân hận. Thật ra, cáu kỉnh trước chia ly là một cách nỗi buồn tìm lối ra. Có người còn vô thức tạo khoảng cách trước — "đỡ đau hơn khi người ta đi". Biết điều này giúp hai bên bớt trách nhau.
Người ở lại thường buồn hơn người đi
Người đi bị cuốn vào những thứ mới: thủ tục, chỗ ở, công việc, trường học, ngôn ngữ. Nỗi buồn của họ có thật, nhưng bị chen bởi việc phải làm. Nỗi buồn ấy thuộc về một chủ đề khác — cô đơn xa nhà, đã có ở site aitrochuyen trong hệ.
Người ở lại thì ngược lại: mọi thứ quanh mình vẫn y như cũ, chỉ thiếu một người. Phòng ngủ vẫn đó, đôi dép vẫn đó, giờ cơm vẫn đó. Chính sự giống hệt ấy làm khoảng trống hiện ra rõ hơn.
Có một nhóm người ở lại đặc biệt cần được để ý: trẻ em có cha mẹ đi làm xa, ở với ông bà hoặc họ hàng. Trẻ nhỏ chưa hiểu "đi làm xa để lo cho con" nghĩa là gì; trẻ chỉ biết mẹ không còn ở đây. Các em có thể buồn bằng cách bám ông bà, khó ngủ, hay cáu, hoặc ngược lại là lặng lẽ khác thường. Một lịch gọi điện đều đặn, đúng giờ, có ý nghĩa với trẻ hơn những cuộc gọi dài mà thất thường.
Việc làm được ngay
- Nói lời cần nói từ trước. Đừng để mọi điều quan trọng dồn vào năm phút ở cửa kiểm soát. Một bữa cơm, một buổi tối ngồi nói chuyện trước ngày đi sẽ trọn vẹn hơn.
- Làm một nghi thức chia tay của riêng nhà mình. Một tấm ảnh chụp chung, một bữa ăn món người đi thích, một món đồ nhỏ trao tay. Nghi thức giúp chia ly có hình dạng.
- Lên kế hoạch cho tối hôm tiễn. Đừng về nhà một mình rồi ngồi nhìn phòng trống. Ghé ăn với người thân, rủ bạn sang, hoặc làm một việc tay chân.
- Hẹn nhịp liên lạc vừa sức. Gọi video mỗi tối nghe thì hay nhưng có thể thành áp lực cho cả hai. Một nhịp đều đặn, có hẹn trước, thường bền hơn.
- Giữ những thứ chung ở hai đầu. Cùng đọc một cuốn sách, cùng xem một bộ phim rồi kể cho nhau, cùng nấu một món theo công thức của mẹ. Những sợi dây nhỏ giữ cảm giác "vẫn đang sống cùng nhau".
- Đừng giấu nỗi buồn hoàn toàn. Nói "mẹ nhớ con" là được; điều cần tránh chỉ là biến nỗi nhớ của mình thành gánh nặng cho người đi, kiểu "con đi mẹ ốm suốt".
Nếu bạn là người bên cạnh
Khi biết ai đó vừa tiễn con đi du học hay vợ chồng đi làm xa, đừng nói "có gì đâu, giờ gọi video dễ mà". Công nghệ làm liên lạc dễ hơn, nhưng không thay được việc người ấy ngồi cùng mâm cơm. Thay vào đó, hãy hỏi thăm trong vài tuần đầu, rủ họ đi ăn, đi bộ. Với trẻ có cha mẹ đi xa, thầy cô và ông bà có thể giúp bằng cách để trẻ được nói về cha mẹ, được nhớ, mà không bị bảo "đừng khóc, bố mẹ đi vì con".
Khi nào cần tìm người giúp
Buồn sau khi tiễn người thân thường nhẹ dần trong vài tuần, khi nhịp sống mới hình thành. Nên gặp bác sĩ, khoa tâm lý hoặc chuyên gia tâm lý khi buồn gần như cả ngày, gần như mỗi ngày trên hai tuần; mất hứng thú với mọi việc; ăn ngủ, công việc bị ảnh hưởng rõ; lo âu mạnh đến mức không làm gì được; hoặc có ý nghĩ về cái chết, làm hại bản thân. Với trẻ em, nếu trẻ thay đổi hành vi rõ và kéo dài, có thể trao đổi với thầy cô và chuyên gia tâm lý học đường. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Đọc thêm
- John Bowlby, Attachment and Loss (bộ ba tập, 1969–1980) — nền tảng của thuyết gắn bó, viết cho giới chuyên môn nhưng các chương mô tả rất dễ đọc.
- Truyện Kiều, đoạn Kiều tiễn Thúc Sinh — một trong những cảnh chia ly hay nhất văn chương Việt.
- Thâm Tâm, Tống biệt hành (1940) — có trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiễn người thân ra sân bay lại muốn khóc?
Vì hệ thống gắn bó trong mỗi người phản ứng khi người mình gắn bó đi xa, dù lý trí biết họ vẫn ổn. Nhà tâm thần học John Bowlby mô tả phản ứng chia ly như một cơ chế có từ xa xưa, giúp con người giữ người thân ở gần.
Vì sao trước ngày người thân đi xa lại hay cãi nhau?
Cáu kỉnh trước chia ly là một cách nỗi buồn tìm lối ra, và đôi khi là cách vô thức tạo khoảng cách để bớt đau. Nhận ra điều này giúp cả hai bên bớt trách nhau và tận dụng những ngày còn lại.
Con đi du học, bố mẹ buồn bao lâu thì đỡ?
Thường tuần đầu khó nhất, rồi nhẹ dần trong vài tuần khi nhịp sống mới hình thành. Nếu nỗi buồn kéo dài gần như mỗi ngày trên hai tuần và ảnh hưởng sinh hoạt, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Trẻ có bố mẹ đi làm xa thường buồn thế nào?
Trẻ có thể bám người chăm sóc, khó ngủ, hay cáu, hoặc lặng lẽ khác thường. Lịch gọi điện đều đặn, đúng hẹn và việc được nói về bố mẹ mà không bị gạt đi giúp trẻ yên tâm hơn.
"Đưa người ta không đưa qua sông" là thơ của ai?
Đó là câu mở đầu bài Tống biệt hành của Thâm Tâm, sáng tác năm 1940. Bài thơ nổi tiếng với hình ảnh "tiếng sóng ở trong lòng" để nói nỗi buồn tiễn biệt.