Saudade (Bồ Đào Nha), mono no aware (Nhật Bản) và han (Hàn Quốc) là ba từ chỉ ba kiểu buồn mà mỗi dân tộc coi là rất riêng của mình: saudade là nỗi nhớ da diết một người hay một thứ đã vắng, có thể không bao giờ trở lại; mono no aware là nỗi xao xuyến trước vẻ đẹp chóng tàn của sự vật; han là nỗi uất nghẹn dồn nén lâu dài vì những điều bất công không được giải. Biết thêm những cái tên như vậy giúp ta nhận ra nỗi buồn có nhiều sắc, và gọi đúng tên thì dễ sống chung hơn.
Vì sao có những từ "không dịch được"
Mọi ngôn ngữ đều có từ cho "buồn". Nhưng mỗi nền văn hoá lại đặt tên riêng cho vài sắc thái buồn mà họ gặp nhiều, quý, hoặc coi là một phần bản sắc. Những từ ấy thường được gọi là "không dịch được": không phải vì người nói tiếng khác không có cảm giác đó, mà vì họ phải dùng cả câu dài mới tả được điều một từ gói gọn.
Nhà tâm lý học Anh Tim Lomas từ năm 2016 đã thu thập hàng trăm từ như vậy từ nhiều ngôn ngữ, với ý tưởng rằng mượn từ của nhau giúp con người nhận ra những cảm xúc mình có mà chưa biết gọi tên. Nhà sử học Tiffany Watt Smith viết cuốn The Book of Human Emotions (2015) theo lối từ điển, mỗi mục là một cảm xúc, trong đó có nhiều sắc buồn khác nhau.
Saudade: nỗi nhớ một điều đã vắng
Saudade là từ tiếng Bồ Đào Nha (và tiếng Galicia), được người Bồ và người Brazil coi gần như là linh hồn của ngôn ngữ mình. Nó chỉ nỗi nhớ sâu và dai dẳng về một người, một nơi, một thời đã không còn ở bên — và thường biết rằng có thể không bao giờ trở lại. Saudade có vị ngọt lẫn vị đắng: nhớ vì đã từng yêu, buồn vì đã mất, mà vẫn không muốn quên.
Người ta hay giải thích saudade bằng lịch sử của một dân tộc đi biển: những người đàn ông lên thuyền đi xa nhiều năm, người ở lại ngóng ra biển; những người di cư sang châu lục khác nhớ về làng cũ. Dòng nhạc fado của Lisbon, những bài hát buồn hát với tiếng guitar Bồ Đào Nha, thường được coi là âm nhạc của saudade. Năm 2011, UNESCO ghi danh fado là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Người Việt đọc về saudade thường thấy quen. Hình ảnh người vợ trông chồng, người con xa quê nhớ mẹ có mặt khắp ca dao. Có điều tiếng Việt ít khi dồn hết vào một từ; ta có "nhớ thương", "nhớ nhung", "da diết", "khắc khoải" — mỗi từ một mảnh của saudade.
Mono no aware: xao xuyến trước cái đẹp chóng tàn
Mono no aware (物の哀れ) thường được dịch là "nỗi cảm thương của sự vật" hay "niềm xao xuyến trước vạn vật". Học giả Nhật Motoori Norinaga (1730 – 1801) dùng khái niệm này để giải thích cốt lõi của Truyện Genji, tác phẩm của nữ sĩ Murasaki Shikibu khoảng đầu thế kỷ 11: cái hay của truyện là khả năng rung động trước con người và cảnh vật, nhất là trước sự thay đổi, mất đi của chúng.
Hình ảnh quen thuộc nhất của mono no aware là hoa anh đào. Người Nhật đi ngắm hoa (hanami) không chỉ vì hoa đẹp, mà vì hoa chỉ nở rộ vài ngày rồi rụng. Cái đẹp ấy đáng quý chính vì nó ngắn ngủi. Nỗi buồn ở đây không đắng; nó là một sự dịu dàng có chút ngậm ngùi.
Mono no aware gần với một ý mà văn chương Việt cũng quen: "Xuân qua", "hoa rụng", tiếc cái đẹp đang trôi. Điểm khác là người Nhật biến nó thành một thái độ sống được trân trọng: biết rung động trước cái chóng tàn là dấu hiệu của tâm hồn tinh tế.
Han: nỗi uất nghẹn dồn nén
Han (한, 恨) là từ tiếng Hàn chỉ một hỗn hợp buồn, tiếc, oán, bất lực, tích tụ lâu ngày vì những bất công hay mất mát không được giải. Khác với saudade (hướng về điều đã mất) hay mono no aware (hướng về cái đẹp chóng tàn), han hướng về những điều chưa được nói ra, chưa được đền bù. Nó được tìm thấy trong dân ca, trong lối hát kể pansori, trong văn học và điện ảnh Hàn.
Cần lưu ý: han là khái niệm có tranh luận. Một số học giả cho rằng nó được nhấn mạnh như một "bản sắc dân tộc" trong thế kỷ 20, và việc coi cả một dân tộc mang chung một nỗi buồn là cách nhìn quá giản lược. Dù vậy, từ này vẫn hữu ích để gọi tên một kiểu buồn có thật: nỗi buồn chưa được thừa nhận, cứ nằm đó, nặng dần.
Những nỗi buồn mang tên riêng khác
| Từ | Ngôn ngữ | Nghĩa gần đúng |
|---|---|---|
| Saudade | Bồ Đào Nha | Nỗi nhớ da diết một người, nơi, thời đã vắng, có thể không trở lại |
| Mono no aware | Nhật | Xao xuyến, ngậm ngùi trước vẻ đẹp chóng tàn của sự vật |
| Han | Hàn | Nỗi buồn oán, uất nghẹn dồn nén vì bất công, mất mát chưa được giải |
| Hiraeth | Xứ Wales | Nhớ một mái nhà, một quê hương không thể về, hoặc có lẽ chưa từng có |
| Toska | Nga | Nỗi khắc khoải, trống trải, từ buồn bực mơ hồ đến đau đớn tinh thần; Vladimir Nabokov từng nhận xét không có từ tiếng Anh nào tả hết |
| Sehnsucht | Đức | Khát khao, mong nhớ một điều xa xôi, chưa trọn, khó gọi tên |
| Weltschmerz | Đức | "Nỗi đau thế giới": buồn khi thấy thế giới không như mình mong; từ do nhà văn Jean Paul dùng đầu thế kỷ 19 |
Nhìn bảng này dễ thấy: con người ở mọi nơi đều buồn vì những điều giống nhau — xa cách, mất mát, cái đẹp qua đi, điều bất công không được giải. Mỗi ngôn ngữ chọn một góc để soi đèn vào.
Gọi đúng tên nỗi buồn để làm gì
Nghe có vẻ chỉ là chuyện chữ nghĩa, nhưng tâm lý học có lý do để coi trọng nó. Nhà tâm lý học Lisa Feldman Barrett và các đồng nghiệp gọi khả năng phân biệt cảm xúc chi tiết là "độ mịn cảm xúc" (emotional granularity). Một số nghiên cứu, trong đó có tổng quan của Todd Kashdan, Lisa Feldman Barrett và Patrick McKnight năm 2015, cho thấy người phân biệt cảm xúc của mình chi tiết hơn — thay vì chỉ thấy "tệ" — thường đối phó với cảm xúc tiêu cực tốt hơn. Bằng chứng còn đang được bổ sung, nhưng ý tưởng dễ hiểu: khi biết mình đang nhớ (saudade) chứ không phải đang tuyệt vọng, mình biết nên làm gì — gọi điện cho người kia, xem lại ảnh cũ, hay chấp nhận rằng có những điều chỉ còn trong ký ức.
- Nếu là nỗi nhớ kiểu saudade: nỗi nhớ chứng tỏ điều đó đã quan trọng. Có thể giữ liên lạc, giữ một nếp nhỏ gắn với người đó, hoặc kể về họ cho người khác.
- Nếu là xao xuyến kiểu mono no aware: đây thường là nỗi buồn lành, đi cùng sự trân trọng. Có thể để nó dẫn mình tới việc sống chậm hơn với điều đang có.
- Nếu là nỗi uất kiểu han: nỗi buồn chưa được thừa nhận cần một chỗ để nói ra — một người tin cậy, một trang viết, hoặc một chuyên gia nếu nó quá nặng.
Việc làm được ngay
- Viết một câu tả chính xác nỗi buồn hôm nay. Không chỉ "buồn", mà "buồn vì nhớ căn nhà cũ", "buồn vì thấy mùa hè sắp hết", "uất vì bị đối xử không công bằng mà không nói được".
- Tự hỏi nó gần với từ nào trong bảng. Không cần đúng tuyệt đối; việc so sánh giúp mình nhìn nỗi buồn từ ngoài vào.
- Nghe một bản fado, đọc vài trang Truyện Genji, xem hoa nở một mùa. Thấy người ở nơi khác cũng từng buồn như mình là một kiểu an ủi.
- Nói với một người. "Mình đang có cái cảm giác mà người Bồ gọi là saudade" có khi lại là câu mở chuyện dễ hơn "mình đang buồn".
Khi nào cần tìm người giúp
Những sắc buồn trong bài này là phần bình thường của đời người. Nhưng nếu nỗi buồn — dù gọi bằng tên gì — kéo dài trên hai tuần, gần như cả ngày, gần như mỗi ngày; nếu bạn mất hứng thú với mọi thứ, ăn ngủ đảo lộn, thấy mình vô dụng hay có ý nghĩ chết, làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ, khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của bệnh viện, hoặc chuyên gia tâm lý. Có ý nghĩ tự hại thì nói ngay với một người tin cậy, đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.
Đọc thêm
- The Book of Human Emotions (Tiffany Watt Smith, 2015): từ điển cảm xúc dễ đọc, có nhiều mục về các sắc buồn.
- How Emotions Are Made (Lisa Feldman Barrett, 2017): sách phổ thông về cách não tạo ra cảm xúc và chuyện gọi tên cảm xúc.
- Truyện Genji (Murasaki Shikibu): đã có bản dịch tiếng Việt, đọc để cảm mono no aware từ gốc.
- Nghe fado: các bản thu của những ca sĩ fado kinh điển dễ tìm trên các nền tảng nghe nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Saudade là gì?
Saudade là từ tiếng Bồ Đào Nha chỉ nỗi nhớ sâu, dai dẳng về một người, một nơi hay một thời đã vắng, thường kèm ý thức rằng có thể không bao giờ trở lại. Nó vừa ngọt vừa đắng. Dòng nhạc fado của Bồ Đào Nha, được UNESCO ghi danh năm 2011, thường được coi là âm nhạc của saudade.
Mono no aware nghĩa là gì?
Mono no aware là khái niệm thẩm mỹ Nhật Bản chỉ niềm xao xuyến, ngậm ngùi trước vẻ đẹp chóng tàn của sự vật. Học giả Motoori Norinaga dùng nó để giải thích cốt lõi của Truyện Genji. Hình ảnh tiêu biểu là hoa anh đào nở rộ vài ngày rồi rụng.
Han trong văn hoá Hàn Quốc là gì?
Han là từ tiếng Hàn chỉ hỗn hợp buồn, tiếc, oán và bất lực dồn nén lâu ngày vì bất công hay mất mát chưa được giải. Khái niệm này hay xuất hiện trong dân ca, văn học, điện ảnh Hàn. Một số học giả cho rằng việc coi han là bản sắc chung của cả dân tộc là cách nhìn giản lược.
Có từ tiếng Việt nào giống saudade không?
Tiếng Việt không có một từ trùng khít, nhưng có nhiều từ gần: nhớ thương, nhớ nhung, da diết, khắc khoải. Mỗi từ diễn tả một phần của saudade. Ca dao về người trông chồng, người xa quê cũng mang tinh thần rất gần.
Biết nhiều từ chỉ cảm xúc có giúp ích gì không?
Có nghiên cứu cho thấy người phân biệt cảm xúc của mình chi tiết hơn thường đối phó với cảm xúc tiêu cực tốt hơn. Gọi đúng tên giúp mình hiểu mình đang cần gì: liên lạc lại, trân trọng điều đang có, hay tìm chỗ để nói ra nỗi uất ức.
